گزارش سفر به عراق: بین النهرین و شش هزار سال جنگ .حتی مطرح کردن ایده این سفر، نیاز به شجاعت خاصی داشت. مطمئن نبودم که همسفری پیدا خواهم کرد یا نه! از طرفی با توجه به شرایط نامساعد امنیتی و تبلیغات منفی در رسانه ها، نگران بودم که اگر اتفاق ناخوشایندی در این سفر رخ دهد، تا چه میزان می توانم مسئولیت این سفر را تقبل کنم. نهایتا تصمیم گرفتم تا برنامه این سفر را با عده ای مطرح کنم که متوجه ابعاد و عواقب این سفر باشند. گروه پنج نفره ما شکل گرفت و آماده سفر شد. مسعود، یکی از دوستان خوب ماست که با همسرش چند سالی است به سبب شغل خود در بغداد زندگی می کند و مهمترین منبع اطلاعاتی ما در این سفر بود. ما به کمک او توانستیم یک راننده محلی که کمی هم فارسی بلد بود برای این سفر استخدام کنیم که صد البته بدون وجود او، این سفر بسیار سخت اجرا میشد.

نقشه سفر 

نقشه عراق

برای شروع این سفرنامه بهتر است که طبق روال قبل ابتدا کمی درباره کشور عراق و تاریخ آن بدانیم. سعی کرده ام که مختصر و مفید از منابع معتبر این قسمت را بنویسم و سپس در لا به لای گزارش سفر بیشتر به آن بپردازم.

“عراق کشوری است با ۴۳۷٬۰۷۲ کیلومتر مربع وسعت(تقریبا یک چهارم ایران) و جمعیت حدود 40 میلیون نفر که از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شمال با ترکیه و از شرق با ایران همسایه است. عراق همچنین در بخش جنوبی خود(بندر ام القصر)، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد.

بیشتر سرزمین عراق، پست و هموار و گرمسیری است. غرب عراق منطقه بیابانی، شرق آن جلگه‌ حاصلخیز دجله و فرات ؛ و بخشی از شمال شرق(کردستان) کوهستانی و سردسیر می‌باشد.

منطقه بین النهرین

عراق دارای تمدن و فرهنگ دیرینه و پرباری است. سومر، اکد، و آشور نخستین تمدن‌های باستانی عراق در چند هزار سال پیش از میلاد هستند. پس از آن این منطقه بخشی از قلمرو هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان و امپراتوری روم بود. پس از سرنگونی امویان و روی کار آمدن عباسیان پایتخت خلافت اسلامی از شام به عراق (شهر بغداد) آورده شد. بعدها این حکومت با حمله مغولان از هم پاشید. از میانه سده دهم تا پایان سده سیزدهم هجری خورشیدی، بخشهای از عراق بارها میان ایران و عثمانی دست به دست شد. پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول بخش زیادی از مرزهای نوین عراق توسط جامعهٔ ملل در سال ۱۹۲۰ بر اساس معاهده سور تعیین شد. در این زمان عراق تحت سرپرستی پادشاهی متحد بریتانیا درآمد. در سال ۱۹۲۱ پادشاهی عراق تشکیل شد و در سال ۱۹۳۲ این حکومت از بریتانیا استقلال یافت. در ۱۹۵۸ این پادشاهی از میان رفت و جمهوری عراق تأسیس گشت. عراق از سال ۱۹۶۸ تا ۲۰۰۳ به دست حزب سوسیالیست بعث عراق اداره می‌شد. پس از حملهٔ ایالات متحده و هم پیمانانش به عراق، حکومت حزب بعثِ صدام حسین برچیده شد و نظام چند حزبی پارلمانی در این کشور برقرار شد. آمریکایی‌ها در سال ۲۰۱۱ از عراق بیرون رفتند اما پیکارجویان به جنگ ادامه دادند. بعدها با سرریز شدن جنگ داخلی سوریه به عراق و ظهور داعش درگیری‌ها بسیار شدت گرفت.”

روز نخست، دوم تیرماه 1402، مقارن با 23 June سال 2023:

من با پرواز خطوط هوایی ایرعربیا از شهر شارجه با دو ساعت پرواز به بغداد رسیدم. خوشبختانه ویزا برای افرادی که پاسپورت ایرانی دارند، برداشته شده است. پلیس گذرنامه بدون هیچ سوال و جوابی، مهر ورود را به پاسپورت من زد و وارد سالن تحویل بار شدم. 

به محض خروج از سالن چند نفر که هر کدام برگه ای در دست داشتند به سمت من هجوم آوردند و سعی کردند که برگه خودشان را به من بدهند. متوجه شدم که برگه تاکسی فرودگاه است. ظاهرا در فرودگاه بغداد سه شرکت رسمی برای حمل و نقل مسافر فعالیت می کنند که با هم رقابت دارند. نرخ حمل و نقل مشخص است و از فرودگاه تا هر مقصدی در شهر 50 هزار دینار عراقی است. من به ایشان گفتم که منتظر دوستانم هستم که از ایران خواهند آمد و سپس اتومبیل کرایه می کنم و قول دادم که حتما به سراغ شرکت آنها می روم. پروازهایی که به فرودگاه بغداد وارد می شوند خیلی زیاد نیستند و به همین دلیل بیشتر اوقات سالن استقبال بسیار خلوت است. حدودا دو ساعت زمان لازم بود تا پرواز دوستان من از تهران وارد بغداد شود. در این مدت از دستگاه ATM مقدار 200 هزار دینار گرفتم که 10 هزار دینار کارمزد برایم حساب کرد. بعد یک سیمکارت دیتا خریدم به قیمت 8 دلار یا 11 هزار دینار با اعتبار دو هفته ای و 10 گیگ دیتا. از تابلو اعلانات متوجه شدم که پرواز تهران به زمین نشسته است ولی با گذشت 20 دقیقه هنوز از مسافران خبری نبود. با کنجکاوی سعی می کردم که به داخل سالن ورودی سرک بکشم که مسئول باجه تاکسیرانی به سراغم آمد و به من گفت که پروازهای تهران در ترمینال دیگری به نام ترمینال سامرا وارد می شوند که از داخل همین سالن با پنج دقیقه پیاده روی می توان به آن رسید. ترمینال سامرا، جدیدتر و مدرنتر ساخته شده است و به نظر می آید که پروازهای مهمتر به آن وارد می شوند. چند دقیقه بعد دوستان من از ترمینال خارج شدند و همگی به سمت تاکسی که راننده آن منتظر ما بود حرکت کردیم. علی رغم اینکه ما تاکسی رزرو کرده بودیم ولی هنگام خروج از درب اصلی و ورود به محوطه پارکینگ متوجه شدیم که تعداد زیادی دور ما را گرفته اند و سعی می کنند ما را متقاعد کنند که از تاکسی آنها استفاده کنیم. راننده ما چمدان یکی از دوستان را گرفته بود و به سمت پارکینگ می برد و ما هم به دنبال او حرکت می کردیم. چند نفری هم دنبال ما می آمدند و مشغول صحبت به زبان عربی بودند. نهایتا به تاکسی رسیدیم. راننده صندوق عقب را بالا زد و چمدان دوست ما را گذاشت، فرد دیگری یک چمدان دیگر را که متعلق به ما نبود را کنار چمدان جاسازی کرد و از ما خواست تا ما هم وسایل خود را بگذاریم. اولین چیزی که به ذهن من رسید این بود که حتما غیر از ما مسافر دیگری را هم گرفته است و باید تا شهر به صورت کنسروی کنار هم بنشینیم. وقتی به او گفتیم که آن چمدان به ما تعلق ندارد بسیار متعجب شد و اینجا بود که فهمیدیم، در این شلوغی، چمدان شخص دیگری را به گمان اینکه متعلق به ما است داخل ماشین گذاشته اند. به هر حال چمدان را برداشتند و یک نفر رفت تا به صاحب پریشان احوالش تحویل دهد.

قرار شد تا ابتدا به منزل دوستانمان -مسعود و سمانه- برویم و کمی استراحت کنیم. فرودگاه بغداد کمی خارج از شهر قرار دارد. شاید اولین چیزی که نظر ما را جلب کرد بیلبوردهایی بود که تصویر قاسم سلیمانی را در کنار ابومهدی المهندس نشان می دادند. این دو نفر در ژانویه 2020 توسط پهپادهای آمریکایی در مسیر فرودگاه بغداد مورد سوقصد قرار گرفتند و کشته شدند. ما از کنار همین محل عبور کردیم. بقایای اتومبیلهای ایشان که فقط آهن پاره ای از آن باقی مانده ، در محل وقوع به نمایش گذاشته شده است. بعد از ورود به شهر، اولین ایستگاه بازرسی را با چند سوال و جواب از راننده عبور کردیم. راننده به ما گفت که وارد منطقه سبز شده ایم. منطقه سبز بغداد، قسمتی از مرکز شهر بغداد است که ادارات دولتی، سفارتخانه ها و شرکتهای چند ملیتی در آن قرار دارند و به همین سبب به شدت محافظت می شود.

بعد از کمی استراحت، تصمیم گرفتیم تا از بافت قدیمی شهر بغداد بازدید کنیم.

با کمک مسعود، برای سفر یک هفته ای یک اتومبیل ون با راننده اجاره کرده بودیم. راننده که حکیم نام داشت، مردی 48 ساله و بسیار خوش رو بود. کمی فارسی و انگلیسی بلد بود. به گفته خودش بیش از بیست بار به ایران مسافرت کرده بود و بسیاری از شهرهای ایران را به خوبی می شناخت. کیفیت اتومبیل او مسیرهای طولانی مناسب نبود ولی مهارت و تسلط او به مکانیک ماشینش سبب شد تا در طول سفر مشکل زیادی نداشته باشیم. 

ابتدا به میدان تحریر رفتیم، این میدان که در امتداد پل جمهوری و در ساحل شرقی رود دجله قرار دارد، محل سنتی اعتراضات بغداد بوده است. در ضلع شرقی میدان، تابلو-مجسمه ای که به لوح آزادی مشهور است دیده می شود. این لوح  به مناسبت کودتای «عبدالکریم قاسم» علیه نظام ۳۷ ساله سلطنتی عراق که منجر به ایجاد نظام جمهوری در ۱۴ جولای ۱۹۵۸ شد، توسط جواد سلیم ساخته شد. تعداد مجسمه ها روی این لوح ۱۴ قطعه است که به کودتای نظامی ۱۴ جولای اشاره دارد و از آن به عنوان «انقلاب ۱۴ جولای» در عراق یاد می شود.سلیم با استفاده از نگاره های تاریخی و مدرن عراق این تابلو مجسمه را ساخته و در آن کوشیده است تا تلاش تاریخی مردم عراق را برای رسیدن به آزادی ترسیم کند. در میدان تحریر تعدادی جوان با دوربینهای دیجیتال از بازدید کنندگانی که در بلوار مجاور میدان قدم می زنند و دوست دارند که با این لوح عکس یادگاری داشته باشند، عکاسی می کنند. 

قدیمی ترین منطقه بغداد که در کنار دجله قرار دارد به محله المتنبی مشهور است. خیابانهای اطراف این منطقه مخصوصا در شبها به روی اتومبیلها بسته و تبدیل به پیاده رو-خیابان می شوند. خیابان المتنبی بورس لوازم تحریر و کتابفروشی ها است. هرچند این روزها به خاطر قرار گرفتن در محدوده بافت قدیمی، تعدادی رستوران و فروشگاه های سوغاتی فروشی و صنایع دستی هم به آن اضافه شده است.

 یکی از قدیمی ترین چایخانه های بغداد به نام قهوه خانه شابندر در انتهای همین خیابان است. این قهوه خانه تاسیس سال 1907 است. در این قهوه خانه علاوه بر قهوه، چای و قلیان، چای لیمو امانی هم سرو می شود. دیوارهای قهوه خانه از عکسها و تصاویر بغداد قدیم و همچنین شخصیتهایی که از این قهوه خانه بازدید کرده اند پر است. 

ملک فیصل به همراه حیوان دست آموز!!!!!!

مجسمه ابوطیب متنبی(شاعر و ادیب قرن 4 قمری) در کنار رود دجله و مجاور ایستگاه قایقها قرار داده شده است. 

شام را در یکی از رستوران هایی که به سبک محلی انواع کبابها را سرو می کرد، صرف کردیم.

روز دوم، شنبه سوم تیر:

به سمت شهر مداین (تیسفون) که در 40 کیلومتری جنوب شرقی بغداد قرار دارد حرکت کردیم. در طول مسیر از کنار باغها و مراتع سرسبز عبور کردیم. آبرسانی به این مراتع از طریق کانالهایی که از دجله کشیده شده اند انجام می شود.

به توصیه راهنما ابتدا به مرقد سلمان محمدی رفتیم. مقبره سلمان فارسی که در عربی به او سلمان محمدی گفته می شود، به همراه تعدادی از صحابه پیامبر در این مکان است. تابلو کوچکی که در دیوار مرقد نصب شده بود، نظر مرا جلب کرد. در این تابلو نقشه سفرهای سلمان فارسی ترسیم شده است. بر اساس این نقشه، سفرهای سلمان از اصفهان شروع می شود و سپس به دمشق، موصل، نصیبین، عموریه ترکیه، حلب، دمشق و مدینه می رسد و در سالهای پایانی عمر نیز والی شهر مداین می شود. در منابع آمده است که او به سبب سفرهای فراوانی که داشته با باورها(میترایی، زرتشتی، مانوی) و دینهای مختلف(یهودی، مسیحی) کاملا آشنا بود. او که در مدینه یکی از بردگان یک شخص یهودی بود، توسط پیامبر اسلام خریداری و آزاد شد. سلمان به سبب درایت و هوش بالا همواره یکی از صحابه نزدیک پیامبر باقی ماند.

 درست در پشت مرقد سلمان، بنای معروف طاق کسری قرار دارد. این بنا که قسمتی از کاخ تیسفون است در زمان خسرو پرویز ساسانی و به روایتی انوشیروان ساخته شد. طاق این عمارت یکی از عجایب معماری در جهان است. ارتفاع این ایوان تقریبا ۳۰ متر و پهنای آن نزدیک به ۴۳ متر است. ارتفاع نمای عمارت ۷ متر بلندتر از ارتفاع طاق بوده است. روایتی موجود است که خسروپرویز برای ساخت این بنا از سراسر امپراتوری ساسانی معماران بسیاری را فراخواند و نهایتا ساخت آن را به یک معمار رومی سپرد. معمار ابتدا پایه ها و ستونهای قطور بنا را ساخت. سپس با طنابهای نازک ابریشمی ارتفاع بالای دیوار تا زمین را اندازه گرفت و  آن‌ها را مهر کرد و همراه فرستاده‌ای نزد خزانه‌دار شاه فرستاد؛ سپس نزد خسرو رفت و گفت که دیوار را بنا نهادم و سه سال زمان خواست تا نشست دیوار تمام شود، سپس کار را از سر گیرد؛ اما خسرو پنداشت به سبب دستمزد می‌خواهد کار را نیمه کاره رها کند؛ بنابراین دستور داد تا سی هزار درهم بدو دادند تا کار با شتاب بیشتری پایان پذیرد. مهندس می‌دانست که اگر شتاب کند، دیوار فرو می‌ریزد و چنان‌چه بماند، خسرو بر او خشم می‌گیرد، پس از آن‌جا گریخت. خسرو چون این را شنید برآشفت و همهٔ رومیان را به زندان افکند و گچ و سنگ و خشت فراوان فراهم آورد، اما هر کس را برای پایان کار برمی‌گزید، از دست او می‌گریخت تا این‌که دست از این کار برداشت و کسی همانند وی نیافت. در سال چهارم، مهندس رومی بازگشت. خسرو دلیل کار او را پرسید و او پاسخ داد که اگر پادشاه، کسی را همراه من به ایوان بفرستد، دلیل کار خود را بازمی‌گویم. هنگامی که بلندای ایوان را اندازه گرفت، هفت رَش از آن کم شده بود و گفت اگر کار ایوان را از آن زمان آغاز می‌کردم، طاق فرو می‌ریخت. چون خسرو گفته‌هایش را شنید، رومیان را از بند آزاد کرد و پس از هفت سال، ساخت ایوان به پایان رسید. 

شهر تیسفون بیش از 600 سال پایتخت ایران باستان در دوره اشکانیان و ساسانیان بود. پس از ورود اعراب، شهر غارت شد و کم کم اهمیت خود را از دست داد.

وقتی ما به درب ورود بنا رسیدیم، با پلاکاردی مواجه شدیم که روی آن نوشته شده بود:” بنا در حال مرمت است و به سبب احتمال ریزش، فعلا امکان بازدید از آن وجود ندارد”. البته ما به این تابلو اکتفا نکردیم و سعی کردیم تا نگهبان را متقاعد کنیم تا اجازه دهد وارد محوطه شویم. ولی او به هیچ عنوان زیر بار نرفت و گفت که دوربین های امنیتی تمام رفت و آمدها را ضبط می کنند و نمی تواند مسئولیت عواقب آن را بپذیرد. خوشبختانه این بنا در یک محوطه کوچک با دیوار کوتاه محصور شده و از روی دیوار به راحتی می توان داخل بنا را مشاهده کرد. به راستی که بنای عظیمی است و به نظر می رسد که به مرمت اورژانسی نیاز دارد. چند تا از دیوارها کاملا کج شده اند و عنقریب است که فرو بریزند.  

در 500 متری شرق بنای طاق کسری، بنای دیگری وجود دارد که معماری آن به تاسی از زیگورات های بین النهرین است. این بنا در سال 1989 به دستور صدام حسین در این مکان ساخته شد که هم موزه ای از شرح جنگ ایران و عراق باشد و هم مکانی تفریحی برای ساکنین این منطقه و جاذبه گردشگری برای گردشگران. متاسفانه در سال 2003 با ورود نیروهای ائتلاف، غارت و به آتش کشیده شد. 

به سمت شهر بابل حرکت کردیم. چون مجبور بودیم از رودخانه دجله عبور کنیم لذا در امتداد رود به سمت جنوب حرکت کردیم و از روی پل بسیار باریکی، دجله را رد کردیم. در دو سوی دجله نخلستانهای بسیاری وجود دارد که محصول قابل توجهی از خرما عراق را تامین می کنند. به گفته راهنما، این منطقه یکی از مناطقی بوده که درگیریهای سنگینی بین شیعیان و اهل سنت رخ داده و عده زیادی کشته شده اند. با دور شدن از رود دجله کم کم سر و کله یک کانال آب پدیدار شد. این کانال در زمان صدام برای کمک به آبیاری مناطق بین رود دجله و فرات کشیده شد و در بین اهالی به کانال صدام مشهور است. 

منطقه باستانی بابل، یکی از مهمترین سایتهای باستان شناسی در عراق و جهان است و در نزدیک شهر الحله می باشد. ورودیه این سایت برای گردشگران خارجی، 25 هزار دینار است. برای بازدید ارایه پاسپورت الزامی است. مسئول سایت با دیدن پاسپورتهای ایرانی ما خیلی ابراز خوشحالی کرد و به جای 5 بلیط، فقط سه بلیط برای ما صادر کرد. درب ورودی سایت، به تاسی از دروازه ایشتار که یکی از دروازه های اصلی شهر بابل بود، بازسازی شده است. جالب است بدانید که دروازه اصلی به موزه پرگامون برلین منتقل شده است. 

پس از گذر از دروازه ایشتار وارد یک حیاط کوچک می شویم که تعدادی تابلو و نقشه راهنما در آن وجود دارد. یکی از اینها تصویر نقشه ای است که بر روی یک لوح باستانی رسم شده بود و با تقریب درستی موقعیت شهرهای آن زمان را نشان می داد. 

بازدید از این سایت بیش از دو ساعت زمان نیاز دارد. از مهمترین قسمتهای آن دیواری است که نقش برجسته شیر و گاو دارد. در قسمت غربی سایت مجسمه سنگی معروف انسان و شیر قرار داده شده است. قسمتهایی از شهر قدیمی داری بافتی تو در تو می باشد به نحوی که یافتن راه خروج از آن کاملا دشوار است. محوطه باستانی شهر بابل بسیار وسیع است ولی تنها قسمتهایی از آن کاوش و مرمت شده اند. این سایت در لیست میراث جهانی قرار دارد. 

بنا بر اظهار افراد محلی، در زمان اشغال عراق توسط نیروهای ائتلاف، پایگاه نظامی بابیلون در اطراف این سایت ایجاد شد. برخی از سربازان به این آثار احترام نمیگذاشتند و حتی قسمتهایی از آن را در اثر بی احتیاطی و یا عمدا تخریب کردند. 

در حدود ۵ هزار سال پیش از میلاد،قوم سومر در بخش جنوبی بین النهرین زندگی می کردند. آنها فرهنگ و تمدن پیشرفته ای داشتند و در مناطق اور و اورک دولتشهرهای مستقلی تشکیل داده بودند. تقریبا سه هزار سال قبل از میلاد، مردمی از نژاد سامی از عربستان به بین النهرین مهاجرت کردند. پس از چندی گروهی از آنها بر سومری ها پیروز شدند، قدرت و حکومت را در دست گرفتند و در سال ۲۳۰۰ قبل از میلاد نخستین حکومت مرکزی قدرتمند را به نام اَکَد در شمال بین النهرین بنیاد نهادند. بعدها اکدیها، به سرزمین جنوب بین النهرین، که بابل نام داشت، آمدند. ساکنان بابل از تبار دو قوم سومری و سامی با ظاهری سیه چرده و مو مشکی بودند. نخستین پادشاه بابل، حمورابی بود که نخستین قوانین مکتوب، ابداع اوست.

بابل از اوایل هزاره دوم پیش از میلاد تا اوایل هزاره اول پیش از میلاد، پایتخت تمدن بابل در جنوب میانرودان (بین‌النهرین) و در سده هفتم و ششم پیش از میلاد که هنگام اوج شکوه و جلال آن محسوب می‌شد، پایتخت امپراتوری بابل نو (کلده) بود. این شهر به دست سناخریب و آشوربانیپال، پادشاهان آشور، ویران شد. در سال 612 قبل از میلاد، نبوپولاسار پادشاه بابل به کمک هوخشتره پادشاه ماد، برای همیشه به پادشاهی آشور پایان دادند. نبوکدنصر، فرزند  نبوپولاسار در سال ۵۹۹ اورشلیم را محاصره کرد و پادشاه یهودیان را کشت. در سال ۵۹۷ قبل از میلاد نبوکدنصر اورشلیم و معبد آن را غارت کرد و نخبگان اورشلیم را با خود به بابل برد. بعد از خارج شدن او از اورشلیم یهودیان دوباره علیه بابلیان شورش کردند و به مصریان پیوستند و در این زمان نبوکدنصر دوباره بازگشت و اورشلیم را محاصره کرد. در سال ۵۸۷ قبل از میلاد، اورشلیم شکست خورد و نبوکدنصر دیوارهای شهر و معبد را نابود کرد و خانه افراد سرشناس را از بین برد و بسیاری از یهودیان را به اسارت گرفت.  معروف است که باغهای معلق بابل یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان متعلق به این شهر بود. گفته می‌شود که دلیل ساخت این باغها این بود که همسر نبوکدنصر که آمیتیس نام داشت از سرزمین ایران بود و برای کوه‌های بلند ایران دلتنگی می‌کرد. از این رو نبوکدنصر دستور داد این باغها را برای جلوگیری از دلتنگی او بنا کنند؛ ولیکن به دلیل اینکه هیچ آثاری از بابل باقی نمانده‌است محل این باغها مورد اختلاف است و بعضی اعتقاد دارند که این باغها در نینوا بوده‌اند.

در ۵۳۹ پیش از میلاد، بابل توسط کوروش بزرگ فتح شد و پس از آن، مرکز ثروتمندترین ساتراپ هخامنشی و به باشکوه‌ترین شهر جهان تبدیل شد. در سال ۳۳۱ پیش از میلاد، شهر به دست اسکندر مقدونی اشغال شد او تصمیم داشت آنجا را پایتخت قلمرو خود کند ولی کمی بعد در همین شهر و در قصر نبوکد نصر دوم از دنیا رفت.

باستان شناسان آلمانی در طول ۱۸ سال از ۱۸۹۹ تا ۱۹۱۷ میلادی، بخشی از ویرانه های شهر بابل را از زیر خاک بیرون آوردند. بیشتر کاخها و معبد های کشف شده مربوط به دوران پادشاهی نبوکد نصر دوم است. این کاوشها نشان داده که شهر و حومه آن سه حصار پهن با هشت دروازه داشته است. رود فرات از میان آن می گذشته و دو قسمت شهر بابل تنها به وسیله یک پل به یکدیگر راه داشته اند. کاخ شاهی در کنار بزرگترین دروازه شهر به نام دروازه ایشتار و چسبیده به دیوار شمالی شهر ساخته شده بود. دروازه ایشتار و دیوارهای مجاور آن با کاشیهای لعابدار با نقش شیر، اژدها، گاو نر و نقشهای دیگر زینت شده بود.

معبد برج مانند(زیگورات) مردوک، خدای بزرگ بابلی ها، که به برج بابل مشهور است، در مرکز شهر قرار داشت. به جز معبد مردوک در سرتاسر شهر بیش از ۱۱۰۰ معبد کوچک و بزرگ عمومی و خصوصی وجود داشت که متعلق به خدایان گوناگون بودند. خیابانهای سنگفرش، بخش مرکزی را به خانه ها، بازار و دروازه های شهر متصل می کردند.

گفته می شود که صدام علاقه خاصی به این مکان داشت و دستور داده بود تا روی تپه ای که در مجاور این مکان است، کاخ احداث شود. بعد از سرنگونی صدام این کاخ باشکوه به تاراج رفت و بسیاری از قسمتهای آن تخریب شد. برای بازدید از بقایای این کاخ حتما باید با تیم حفاظت این مجموعه هماهنگ کنید. همانطور که گفته شد این کاخ روی تپه ساخته شده و از فراز آن می توان منظره 360 درجه از منطقه باستانی بابل، رودخانه فرات و نخلستان های اطراف را مشاهده کرد.

ما از طریق بزرگراه بصره به سمت شهر ناصریه حرکت کردیم. بیشتر مسیر در منطقه ای کاملا بیابانی و شوره زار بود.

 با نزدیک شدن به ناصریه و اطراف فرات مجددا پوشش گیاهی غنی تر شد، حتی در برخی مناطق آثاری از تالابهای کوچک نمایان گشت. ناصریه مرکز استان ذی قار است. منطقه دلتای رودهای فرات و دجله در جنوب این استان، به همراه چند سایت باستانی تحت نام:”اهوار جنوب عراق” در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده اند. متاسفانه وسعت تالابها بنا به دلایل متعددی که مهمترین آنها مدیریت ناکارآمد است حدود 90% کاهش داشته و اکوسیستم منطقه به شدت در معرض خطر قرار گرفته است. 

ما شب را در هتل زیتون ناصریه و در کنار فرات اقامت کردیم. 

شهر ناصریه از شهرهای شیعه نشین عراق است و اقلیت بزرگی از منداییها نیز در این شهر زندگی می کنند. شب هنگام که برای صرف شام به خیابان مرکزی شهر رفتیم، جمعیت قابل توجهی از مردم شهر(عمدتا مرد) را دیدیم که در خیابان اصلی شهر قدم می زدند و یا در کافه ها نشسته بودند.

روز سوم، یکشنبه چهارم تیر:

به سمت منطقه باستانی اور (Ur) حرکت کردیم که تقریبا در 20 کیلومتری جنوب غربی ناصریه قرار دارد. شهر باستانی اور با قدمتی بیش از 4500 سال پایتخت سومری ها بود. طبق روایاتی که از کتاب مقدس در دسترس است، این شهر محل تولد حضرت ابراهیم است. شهر اور که در زمان شکوفایی خود بیش از 60 هزار نفر جمعیت داشت چندین بار مورد هجوم همسایگان خود ( عیلامی ها و بابلی ها)  قرار گرفت و نهایتا در حوالی سال 550 پیش از میلاد به تصرف هخامنشیان درآمد و پس از آن کم کم اهمیت خود را از دست داد به طوری که در سال 500 پیش از میلاد تقریبا متروکه شد.

زیگورات شهر باستانی اور، یکی از بناهای مهمی است که از آن دوران به یادگار مانده است. این سازه در اوایل عصر برنز (قرن ۲۱ پیش از میلاد) ساخته شد. اما در قرن ششم قبل از میلاد از هم پاشید و در دوره بابل نو، توسط نبونعید بازسازی شد. قسمتهایی از این بنا در سال 1980 مرمت شد. خط رسمی دولت اور و معبدها خط میخی بود که در بین النهرین رواج داشت. خدای ویژه شهر اور، سین(خدای ماه) نام داشت. آجرهایی که برای ساخت دیوار از آنها استفاده شده است با ملاطی سیاه رنگ و شبیه به قیر به هم متصل شده اند.  برای بازدید از این مجموعه یک ساعت زمان نیاز است.

هوا حسابی داغ بود که به سمت سایت باستان شناسی اوروک که در زبان محلی به آن الورکاء می گویند، حرکت کردیم. تقریبا 100 کیلومتر را در جاده ناصریه به سماوه راندیم. سایت Uruk زیر نظر اداره میراث شهر سماوه است و من شنیده بودم که برای بازدید از آن باید اجازه مخصوص از اداره میراث داشت. وقتی به درب ورودی رسیدیم، با در بسته مواجه شدیم. نگهبان به ما گفت که این سایت بازدید عمومی ندارد. راننده ما به روش خودش با او وارد چانه زنی شد و در میان حرفهایش می شنیدیم که می گفت این ها ایرانی هستند! ظاهرا که ایرانی بودن در این قسمت از عراق امتیاز بزرگی به حساب می آید که ما از آن غافل بودیم. بالاخره او به داخل اتاقک خودش رفت و چند دقیقه بعد با مامور دیگری برگشت. مامور از دور به ما نگاه کرد و نهایتا اجازه ورود صادر شد. با ماشین وارد سایت شدیم و حدود 500 متر راندیم تا به چند ساختمان آجری رسیدیم که مامور دیگری با بیسیم منتظر ما بود. او گفت که اتومبیل را در همان محل پارک کنیم و به دنبال او برویم. تقریبا ساعت 12 ظهر بود و علاوه بر گرما، باد شدیدی هم می وزید و همه گرد و خاک را به صورت ما می کوبید. از وسایلی که در محل وجود داشت، مشخص بود که تیم کاوش تا قبل از فصل تابستان مشغول کار بوده، به ما گفته شد که آلمانی ها در این منطقه حفاری و کاوش انجام می دهند. همینطور که به دنبال مامور سایت حرکت میکردیم، از میان سفالهای شکسته رد می شدیم. هر از چند گاه مامور خم می شد و سفالی را به ما نشان می داد که یا نقش و نگاری داشت و یا روی آن با خط میخی نوشته ای وجود داشت.

هر چند محوطه باستانی شهر اوروک بسیار وسیع است ولی هنوز کاوش زیادی روی آن صورت نگرفته است. یکی از دیوارها که از زیر خاک بیرون آورده شده، مزین به آجرهای لعابدار آبی رنگ است. کمی جلوتر هنوز زیگورات شهر در زیر تلی از خاک مدفون است و جلوتر از آن بقایای استخری وجود دارد که دیواره های آن با سنگهای استوانه ای شکل ساخته شده اند. برای بازدید از این سایت حداقل یک ساعت زمان لازم است.

این شهر به‌طور مستمر از ۵٬۰۰۰ سال پ.م(سومر) تا ۵۰۰ سال پس از آن(دوره اشکانیان) آباد و پرجمعیت بود. آنچنان‌که در نوشته‌های خط میخی آمده گیلگمش، پادشاه نخستین دودمان حاکمان این شهر و دلاور معروف حماسه‌های آن، گرداگرد اوروک دیوارهایی در ۴٬۷۰۰ سال پیش ساخت. ظاهرا در آن زمان بستر رودخانه فرات از کنار این شهر عبور می کرده و با گذر قرنها، کم کم تغییر مسیر داده است. شاید یکی از دلایلی که سبب شد تا شهر اوروک اهمیت خودش را از دست بدهد همین موضوع باشد. اکنون این محل کاملا در میان یک بیابان قرار دارد.

در ادامه مسیر به سمت شهر نجف به راه افتادیم. طبق معمول GPS مسیری فرعی را پیش روی ما گذاشت ولی علی رغم کیفیت بد مسیر از میان چندین روستا و شهر کوچک گذر کردیم تا به شهر دیوانیه که مرکز استان قادسیه است وارد شدیم. این شهر هم یکی از شهرهای شیعه نشین عراق است. از دیوانیه تا نجف تقریبا 70 کیلومتر و حدود یکساعت راه است. تمام طول این مسیر مملو از موکب هایی است  که در زمان پیاده روی اربعین خدمات ارائه می دهند از سرو غذا و نوشیدنی گرفته تا حمام و محل خواب.  هرچقدر که به نجف نزدیک می شدیم، طبیعت سرسبز تر و بر تعداد نخلستانها و زمینهای کشاورزی افزوده می شد. نهار را در کنار فرات و در رستورانی که غذاهای عراقی سرو می کرد صرف کردیم. 

همه غذاها با مقدار قابل توجهی از مخلفات سرو می شوند که به آن مقبلات می گویند مثل سالاد، ترشی، سبزی. از معروفترین غذاهای عراقی می توان کباب عراقی(کباب کوبیده)، بریانی عراقی، قوزی(شامل گوشت بره، برنج، بادام یا آجیل، کشمش، ادویه‌ و سبزیجات معطر)، کوبه عراقی و لب لبی عراقی(نخود آب) را نام برد. البته مسکوف و مخصوصا مسکوف اربیل بسیار معروف است. برای طبخ، برشی در طول ماهی کپور می‌زنند، سپس آن را به شکل یک دایره بزرگ و متقارن باز می کنند و معمولا در کوره یا در کنار آتش به سیخ کشیده و کباب می‌کنند. ماهی را پیش از پخت به همراه روغن زیتون، نمک، تمبر هندی و زردچوبه طعم‌دار کرده و سپس به خوبی می‌پزند. پخت این ماهی معمولاً بین یک تا سه ساعت زمان می‌برد تا زمانی که بیشتر چربی‌های ماهی بر روی حرارت آب شود. این غذا پس از پخت معمولا روی سینی بزرگی قرار داده می‌شود و با سماق، دانه‌های انار، آب لیمو، برش‌های پیاز و ترشی عراقی تزیین و سرو می‌شود.

با ورود به شهر نجف نظرم به دریاچه بزرگی افتاد که اصلا انتظار دیدنش را نداشتم. این دریاچه که بیشتر به یک دریاچه فصلی شباهت دارد در غرب شهر نجف واقع شده است و به بحر نجف معروف است.

وادی السلام نام بزرگترین قبرستان جهان است که در قسمت شمالی حرم علی بن ابی‌طالب در شهر نجف واقع شده است. گفته می شود که بیش از 6 میلیون نفر در آنجا دفن شده اند.  تاریخچه وادی السلام را می‌توان تا دوران ساسانیان یا اشکانیان دنبال کرد. این مکان در لیست انتظار ثبت در یونسکو قرار دارد. در قبرستان وادی‌السلام بسیاری از نامداران و شخصیت‌های دینی و غیر دینی از نقاط مختلف جهان دفن شده‌اند از آن جمله اند: سید محمد باقر صدر، رئیسعلی دلواری، ابومهدی المهندس و  پیامبرانی مثل هود، لوط، صالح و یحیی.

با کمی پیاده روی به حرم علی بن ابیطالب رسیدیم. ابتدا از میان بازار عبور کردیم و سپس کفشها را در صندوق کفشداری گذاشتیم و از درب بازار وارد صحن شدیم. ایوان و گلدسته های طلا درست در روبرو قرار دارند.  لازم به ذکر است که در دو جای مختلف بازرسی بدنی انجام می شود. ضریح درست در زیر گنبد طلا قرار دارد. تاریخچه ساخت و مرمت این بنا باشکوه بسیار مفصل است. من به همین قدر اکتفا می کنم که هارون الرشید در سال 171 قمری نخستین بارگاه و ساختمان حرم را بنا کرد و از آن پس به دفعات این حرم گسترش پیدا کرد. از دوره صفویه به بعد توجه ویژه ای از طرف پادشاهان ایرانی به این مکان شد. برای مثال گنبد و گلدسته ها در زمان نادرشاه افشار طلاکوب شدند.

علاوه بر حضرت علی، شخصیتهای بسیار نامداری در این حرم دفن هستند. گفته می شود حضرت آدم و نوح در داخل ضریح هستند، و مرقد علامه حلی، مصطفی خمینی، مقدس اردبیلی، ملاصدرا، آغا محمدخان قاجار و میرزای شیرازی  در داخل یا محوطه حرم می باشند.

بعد از کمی گردش در بازار نجف، نوشیدن چای و خرید شیرینی مخصوص نجف که “حلوا دهین” نام دارد به سمت کربلا حرکت کردیم. حلوا دهین، نوعی شیرینی پر انرژی است که علاوه بر مواد اولیه حلوا، در تهیه آن از گردو، بادام، پسته و پودر نارگیل به همراه شیره خرما هم استفاده می کنند و یکی از سوغاتی های شهر نجف است.

بزرگراه نجف-کربلا یکی از مهمترین جاده های بین شهری در عراق است. در اربعین که خیل عظیمی از مردم با پای پیاده عازم کربلا هستند، یک سمت این بزرگراه تبدیل به پیاده رو می شود. طول این مسیر ۷۵ کیلومتر است که به جرات می توانم بگویم هر پنجاه متر یک ایستگاه صلواتی که به آن موکب هم گفته می شود، برقرار خواهد بود تا از زوار پذیرایی کنند.

هوا تاریک شده بود که وارد شهر کربلا شدیم. با توجه به تجربه قبلی امان در شهرهای دیگر عراق، این شهر به نظرمان بسیار تمیز ، مدرن و مرتب آمد. یک راست به سمت حرم امام حسین رفتیم. اتومبیل را در یکی از کوچه های نزدیک حرم پارک کردیم و پیاده عازم شدیم. خیابانهای منتهی به حرم پر است از هتل، مهمان خانه، رستوران و فروشگاههای مختلف. ما از کنار نهر علقمه گذر کردیم و به مسجد مقام صاحب الزمان رسیدیم. گفته می شود که حضرت عباس برای آوردن آب به کنار این نهر آمد و شهید شد.

 درست روبروی مقام امام زمان، خیابان-پیاده رو است، که به باب السدره منتهی می شود. کمی جلوتر به منطقه بین الحرمین رسیدیم که فاصله بین حرم امام حسین و حضرت عباس است(تقریبا 400 متر طول دارد). 

با ورود به این محل و مشاهده خیل عظیم جمعیت کمی گیج شدم. عده ای به سمت حرم امام حسین می روند، عده ای در خلاف این جهت و عده ای هم ایستاده اند، گاهی به این سمت و گاهی به سمت مقابل نگاه می کنند. هر دو حرم غرق در نور است. برایم عجیب است که چرا از نور قرمز بیش از رنگهای دیگر استفاده شده است؟ بعدا متوجه شدم که رنگ قرمز به فرهنگ شهادت اشاره دارد.

حرم امام حسین بسیار مجلل ساخته شده است، آیینه کاری ها به واقع اثری هنری هستند. ضریح از طلا و نقره است. بنا بر روایات، در سال 61 قمری، پیکرهای کشته شدگان در واقعه کربلا توسط خاندان بنی اسد در محل فعلی دفن شدند. اولین بنا توسط مختار ثقفی در سال 69 قمری ساخته شد. این مکان در طول تاریخ بارها ساخته و تخریب شده است. بیشترین صدمه توسط هارون الرشید و متوکل عباسی به این بنا صورت گرفت. شاهان ایرانی(بخصوص شاهان صفوی، افشار و قاجار) به بازسازی و گسترش این بنا کمک شایانی کردند. هم اکنون نیز ستاد بازسازی عتبات عالیات ایران، وظیفه بازسازی و گسترش قسمتی از این مجموعه را به عهده دارد. در حرم تعداد قابل توجهی از شخصیتهای مهم شیعه دفن شده اند از قبیل امیرکبیر، مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمدشاه قاجار، محمد باقر بهبهانی، سید رضی، صافی گلپایگانی.

ما بعد از خروج از حرم امام حسین، مسیر بین الحرمین را تا حرم حضرت عباس طی کردیم و پس از آن وارد بازار شدیم. تنها چیزی که در بازار انتظار ما را می کشید یک لیوان آب میوه خنک بود. به توصیه دوستان آب انار سفارش دادیم که عالی بود. فاصله کربلا تا بغداد 120 کیلومتر و از طریق بزرگراه نزدیک به یک ساعت و نیم راه است.

روز چهارم، دوشنبه پنجم تیر:

طبق قرار قبلی، قرار شد تا امروز را در شهر بغداد گردش کنیم. اولین مقصد ما بازدید از موزه عراق بود. موزه عراق یکی از بهترین موزه های دنیا است که آثار تمدنهای بین النهرین در آن نگهداری می شوند. متاسفانه به علت سم پاشی موزه تعطیل بود و ما شانس بازدید از یکی از مهمترین مراکز دیدنی عراق را از دست دادیم.

برای بازدید از مدرسه مستنصریه، به منطقه قدیمی بغداد در مجاور پل شهدا رفتیم. مدرسه مستنصریه از مراکز آموزش عالی و جهت تدریس علوم دینی مذاهب چهارگانه اهل سنت که به دستور مستنصر باللَّه ، سی و هفتمین خلیفه عباسی در سال‌های ۶۲۶ تا ۶۳۱ هجری قمری (۱۲۲۸ تا ۱۲۳۴ میلادی) ساخته شد. مدرسه مستنصریه بعدها جزء مدرسهٔ نظامیه شد. این مکان، مرکز علمی و فرهنگی مهمی بود و علاوه بر ایوان ها و سالن ها، حاوی 100 اتاق کوچک و بزرگ با گچبری های زیبا در دو طبقه بود. ساختمان این مدرسه ویرانی‌های حمله مغول را از سر گذراند و پس از آن مرمت شد و در لیست انتظار ثبت میراث جهانی قرار گرفت. گفته اند که در کتابخانه این مدرسه بیش از 400 هزار جلد کتاب وجود داشته.  آرامگاه شیخ کلینی در مجاور این مدرسه قرار دارد. بازدید از این محل به 45 دقیقه زمان نیاز دارد و ورودیه آن 25 هزار دینار است. 

موزه مردم شناسی بغداد در همین منطقه واقع شده است. ورودیه آن 10 هزار دینار است. در این موزه با سنت و لباسهای اقوام مختلفی که در عراق زندگی می کنند آشنا می شوید. 45 دقیقه زمان برای بازدید از آن کافی است. 

برای گذر از رود دجله از قایق هایی که در ایستگاه قایقهای المتنبی هستند استفاده کردیم. با پرداخت 2000 دینار می توان به آن سوی دجله رفت.  

بنای یادبود “نجات فرهنگ عراق” بنای تاریخی واقع در منطقه منصور بغداد است. در سال 2010  توسط مجسمه ساز عراقی “محمد غنی حکمت” طراحی و اجرا شد. این بنای یادبود، نمایی از یک مهر استوانه‌ای شکسته است که دست‌ها و بازوها سعی می‌کنند از آن حمایت کنند تا سقوط نکند. خط میخی روی مهر، بیانگر این است که نوشتن از اینجا آغاز شده است.

روز پنجم، سه شنبه ششم تیرماه:

به سمت سامرا به راه افتادیم، راننده ما مقدار زیادی گازوئیل در صندوق ماشین جاسازی کرده بود. او گفت که قیمت سوخت در کردستان گران است و به همین جهت سوخت مورد نیازش را از بغداد تهیه کرده است. هر اتومبیل در عراق می تواند روزانه تا 40 لیتر سوختگیری کند و اگر بیش از این نیاز داشته باشد مازاد آن با قیمت آزاد محاسبه می شود. قبل از سوختگیری مشخصات اتومبیل باید ثبت شود و این کار به دو شکل انجام می شود، یا اینکه به صورت دستی انجام می شود یعنی پلاک و مشخصات خودرو توسط اپراتور در سامانه ثبت می شود و یا اینکه اتومبیل در محل مخصوصی که دوربین قرار دارد توقف می کند و ثبت مشخصات به صورت اتوماتیک انجام می شود.  

تقریبا 130 کیلومتر از بغداد تا سامرا فاصله است که با توجه به ایستگاههای بازرسی متعدد جدود دو ساعت و نیم طول کشید تا با عبور از روی تاج سد سامرا که بر روی رود دجله ساخته شده به مسجد و برج سامرا رسیدیم. نگهبان به ما گفت که امکان بازدید به دلیل مرمت وجود ندارد و با اصرار راننده ما قرار شد تا یکساعت بعد مراجعه کنیم. در این فاصله ما به زندانی که امام هادی در دوره متوکل عباسی آنجا زندانی بود، رفتیم. این بنا هم در حال مرمت است. 

کمتر از یکساعت بعد به محوطه باستانی برج و مسجد سامرا برگشتیم. این مجموعه در لیست میراث جهانی ثبت شده است. مسجد جامع سامرا یکی از مسجدهای مشهور دورهٔ خلافت عباسیان در شهر سامرای عراق است که در سال ۲۳۷ (قمری) / ۸۵۲ میلادی بنا شد و سازهٔ پرآوازهٔ آن، مناره اش است که به الملویه (به معنای:پیچاپیچ، پیچیده گردان) مشهور است. ساخت این مسجد در سال ۸۴۸ میلادی آغاز شد و در سال ۸۵۲ م در دوره خلافت متوکل علی‌الله – که پایتخت خلافت را از بغداد به سامرا برد- پایان یافت. مسجد جامع به وسعت ۱۷ هکتار گسترده شده است و ساختمان خود مسجد ۳۸۰۰۰ متر مربع است، حتی تا ۴۰۰ سال بعد از ساخته شدنش هم هنوز بزرگ ترین مسجد محسوب می شد تا این که در سال ۱۲۷۸ به دست نیروهای مغول و فرمانروایشان هولاگو خان تخریب شد. شدت این تخریب به اندازه ای بود که تقریبا تمام قسمت های آن را تحت تاثیر قرار دارد و فقط دیوارهای بیرونی و مناره ی بلند آن که ۵۲ متر طول داشت، از این مسجد باشکوه بر جا ماند. مناره مسجد یکی از بلندترین مناره‌های جهان اسلام محسوب می‌شود و به صورت ۵ حلقه دایره‌ای است که بر روی هم سوار شده‌اند و همه اینها بالای سطحی مربع شکل قرار دارند. این حلقه‌های دایره‌ای در پایان به اتاقکی منتهی می‌شوند. امروزه از این مسجد تنها دیوار بیرونی و مناره حلزونی شکل معروف آن بر جای مانده‌است. 

کمتر از بیست کیلومتر در شمال غربی سامرا و در کنار بزرگراه بغداد به موصل، بنای آجری نسبتا سالم قرار دارد که یادگاری از یک کاخ دوره خلیفه معتمد عباسی است. به این بنا کاخ عاشق گفته می شود و  قدمت آن به قرن نهم می رسد. این کاخ از دو طبقه تشکیل شده و به شکل مستطیل به طول 121 متر و عرض 96 متر است.دیوار خارجی کاخ عاشق، آجرکاری زیبایی دارد و برج و باروهای آن نیز کاملا مرمت شده اند. هر چند در حال حاضر حفاظت جدی از آن انجام نمی شود ولی به نظر می آید که یکی از آثار تاریخی مهم این منطقه باشد.

ما برای رسیدن به شهر باستانی آشور، ابتدا از شهر معروف تکریت گذر کردیم. این شهر عمده شهرت خود را مدیون دیکتاتور سابق عراق-صدام حسین- است. صدام در روستای العوجه که در حاشیه شهر تکریت است در سال 1937 به دنیا آمد.

 تقریبا دو ساعت زمان برد تا به میراث جهانی آشور رسیدیم. درب مجموعه باز بود ولی کسی در اتاقک نگهبانی نبود. چند دقیقه بیشتر نگذشته بود که مردی با لباس محلی به ما نزدیک شد که بعدا متوجه شدیم، نگهبان این مجموعه است. راننده ما با زبان عربی شروع به خوش و بش با او کرد. از لحن او اینطور بر می آمد که به خاطر نظامی بودن این منطقه، بازدید از این اثر تاریخی امکان پذیر نمی باشد. که البته با چانه زنی راننده و دادن مقداری پول اجازه صادر شد. برای بازدید از قسمتهای مختلف این محوطه تاریخی باید با اتومبیل وارد آن شد چون مجموعه ای وسیع است. 

شهر آشور، از قرن 14 تا 9 قبل از میلاد پایتخت آشوریان بود. این شهر یکبار در سال 612 قبل از میلاد توسط نیروهای متحد بابل و ماد ویران شد و در سال 2015 نیز توسط نیروهای داعش بسیار صدمه دید. این محوطه در محل تلاقی رودخانه زاب کوچک با دجله قرار دارد. ظاهرا قرار است در این منطقه سد مخول، احداث شود که به شدت این آثار را تهدید خواهد کرد. 

بقایای حفاری شده از ساختمان‌های عمومی و مسکونی آشور، سوابق برجسته‌ای از سیر تحول ساختمان‌سازی از دوره سومری و اکدی تا امپراتوری آشور و همچنین احیای کوتاه دوره اشکانی را ارائه می‌دهد.

شهر آشور از نظر ساختاری به دو بخش تقسیم می‌شود: شهر قدیمی (قلب شهر) که در قسمت شمالی و بزرگترین بخش آشور است و شهر جدید که در اواسط هزاره دوم قبل از میلاد ساخته شد. ویژگی های اصلی شهر که اکنون در محل قابل مشاهده است شامل بقایای معماری از زیگورات و معبد بزرگ خدای آشور، معبد دوگانه آنو و آداد، معبد ایشتار، کاخ قدیمی با مقبره های سلطنتی و چندین سکونتگاه در بسیاری از نقاط شهر است. اطراف شهر را بقایای یک دیوار دوگانه با چندین دروازه و یک خندق بزرگ احاطه کرده است. اکثر ساختمان‌های شهر بسته به دوره با آجرهای گلی خشک شده با پایه‌های سنگ‌های استخراج شده یا سنگ‌های پوشیده شده ساخته شده‌اند. اشیاء هنری و بخش هایی از بقایای معماری شهر در حال حاضر در موزه های بزرگ جهان به نمایش گذاشته شده است.

در زمان پادشاهی آشورنصیرپال دوم پادشاه نوآشوری (883-859 ق.م) پایتخت از شهر آشور به شهر نمرود منتقل شد. پس از آن، آشور با وجود از دست دادن کارکرد خود به عنوان پایتخت ملی، همچنان مرکز مهم مذهبی و استانی آشوریان بود. پادشاهان نوآشوری بنا به درخواست پیشینیان خود، در مقبره‌ها و کاخ‌های اصلی آشور کارهای مرمتی را انجام دادند و محل دفن سلطنتی را در محوطه کاخ سلطنتی قدیمی برپا کردند. اکثر خانه‌های شخصی و محله‌های زندگی به جا مانده، مربوط به این دوره نوآشوری است و اطلاعات مهمی در مورد معماری داخلی و شرایط زندگی بخش‌هایی از جامعه آشوری که به نخبگان سلطنتی تعلق ندارند، ارائه می‌دهد. با مطالعه و بررسی بیش از 1000 قبر در قبرها و مقبره ها که عمدتاً در داخل ساختمان ها قرار دارند، اطلاعات مفیدی در مورد جنبه های آیین های تدفین و فرهنگ تدفین بدست آمده است. بیشتر قسمتهای این محوطه باستانی هنوز کاوش نشده است.

زیگورات آشور بیشتر به شکل یک تپه می باشد و دارای یک دالان ورودی تقریبا به طول 15 متر است. دالان باریک است ولی ارتفاع کف تا سقف در بعضی از قسمتها به 4 متر هم می رسد. آجرهایی که در دیوار و سقف دالان وجود دارند همگی با همان شکلی که بیش از 4 هزار سال پیش داشتند حفظ شده اند. با ورود به داخل این دالان و لمس آجرهای خشتی آن، هر لحظه تصور می کنید که ممکن است همچون فیلمهای ایندیاناجونز اتفاق غیر مترقبه ای رخ دهد. به راستی که تجربه منحصر به فردی است.

بنای دیگر نزدیک زیگورات، کاخ اشکانی و معبدی با معماری آن دوره است. در سمت غرب، سه طاق عریض دروازه طبیرا که قدمت آن به قرن چهاردهم قبل از میلاد برمی‌گردد، دیده می شود.  اگرچه این دروازه هنوز بهترین بنای تاریخی حفظ شده در این سایت است، اما در سال 2015 هنگامی که شبه نظامیان داعش پس از فتح منطقه، سوراخی را در ساختار آن منفجر کردند، آسیب زیادی به آن وارد شد. در سال 2020، سه سال پس از آزادسازی منطقه، یک پروژه مشترک بین دانشگاه آمریکایی عراق-سلیمانی و بنیاد علیف(گروهی که برای حفاظت از میراث فرهنگی در مناطق جنگی کار می کند) کار بازسازی دروازه را انجام داد. ما تقریبا دو ساعت را علی رغم هوای بسیار گرم، در این محل گذراندیم. 

مقصد بعدی منطقه باستانی هترا بود. جاده باریک و از مناطق تپه ماهوری عبور می کند. رد پای جنگ داعش را در بسیاری از روستاها می توان دید. بسیاری از خانه ها تخریب یا آسیب جدی دیده اند. تعداد زیادی از روستاها فاقد سکنه هستند. به تعداد پاسگاههای بازرسی مشخصا افزوده شده است و در اطراف آنها ادوات نظامی سنگین از قبیل مسلسل دوشکا، خودروهای زره پوش و جیپهای هامر، مستقر هستند. دمای هوا بیش از 45 درجه سانتی گراد است ولی سربازان در پشت سلاحهای خود نشسته و آماده اند. مشخص است که هنوز امنیت کافی برقرار نیست. در هر پست بازرسی، طوری به ما نگاه می کنند، انگار که مجنون هستیم.

تقریبا یک ساعت طول کشید تا به هترا رسیدیم و طبق معمول با در بسته مواجه شدیم. دوباره راننده به کمک ما آمد! با سرباز دم در شروع به رایزنی کرد و او را مجاب کرد تا با مسئول مربوطه که در داخل سایت بود صحبت کند. بعد از نیم ساعت به ما اجازه ورود دادند. شهر هترا دارای معماری خاصی است که می‌توان سه نوع تمدن ایرانی، یونانی و رومی را در آن دید. ساختمان‌های این شهر غالباً از سنگ است و اسلوب معماری آن مخلوطی از اسلوب معماری ایرانی، آشوری و عربی و یونانی است. القاب و نام‌های امیران این شهر بیشتر آرامی و عربی است و به سبب معابد متعددی که داشته به بیت الهه (خانه خدا) شهرت داشت. این شهر احتمالا در قرن دوم یا سوم قبل از میلاد در دوره سلوکیان احداث شد. هترا در زمان اشکانیان که آن را تحت حمایت خود داشتند و حکومت آن را تقویت می‌کردند، چندین بار مورد حمله رومیان قرار گرفت. تراژان در سال ۱۱۶ م. آنجا را گرفت اما در پایان همان سال که شهر را مجدداً محاصره کرد بدون گرفتن نتیجه‌ای عازم روم شد. سوروس که در سال ۱۹۵ م اشکانیان را شکست داد، اعراب هترا را نیز قلع و قمع کرد. در حدود سال 240 پس از میلاد، شهر به دست شاپور اول افتاد و ویران شد. برخلاف پارت‌ها که دولت‌های کوچک را در داخل و در مرزهای خود تحت حمایت خود گرفته و تقویت می‌کردند، ساسانیان به ادامه حیات این دولت‌ها یا نفوذ دولت‌های بیگانه در درون ایران گرایشی نداشتند. به همین جهت بود که بسیاری از این حکومتهای محلی از جمله هترا از بین رفتند. داعش در سال 2014 این منطقه را به اشغال خود درآورد و صدمات جبران ناپذیری به آن وارد کرد. 

با عبور از درب ورودی، وارد محوطه بزرگی می شویم. تقریبا 150 متر را طی می کنیم تا به معبد ماران که سازه ای با معماری یونانی است می رسیم . این سازه دارای ستونهایی با طرح ایونی است. 

در پشت معبد مارن دو ایوان بزرگ با طاقها گنبدی زیبا و مرتفع وجود دارد. بر روی دیوارها مجسمه های سنگی(عقاب، شیر، انسان) وجود دارد که برخی از آنها با هجوم داعش تخریب شده است. ما تا نزدیک غروب آفتاب در این مجموعه عظیم و زیبا بودیم و سپس به سمت موصل حرکت کردیم. 

با نزدیک شدن به موصل روستاهای بیشتری را می دیدیم که تخریب شده اند. در یکی از پستهای بازرسی به ما آدرس هتلی را در موصل دادند تا برای اقامت به آنجا مراجعه کنیم. ظاهرا به راننده ما توضیح داده بودند که ما اجازه نداریم به غیر از این هتل جای دیگری بمانیم. همچنین شماره تلفن راننده را هم گرفته بودند تا در صورت لزوم با او تماس بگیرند که البته تا آنجا که من متوجه شدم، حداقل دو بار به او زنگ زدند.

ما در هتل کهرمانه موصل در خیابان الدواسه اقامت کردیم. به نظر می آمد که این هتل قدیمی است ولی بعضی از قسمتهای آن بازسازی شده است. ما برای اقامت در این هتل بابت هر شب 45000 دینار برای هر اتاق 3 تخته پرداخت کردیم که شامل صبحانه نمی شد.

خیابان الدواسه یکی از مناطق تجاری شهر موصل می باشد. شبها تردد اتومبیل در آن ممنوع است و خیابان به یک فروشگاه بزرگ با ده ها دستفروش تبدیل می شود که در هر گوشه بساط کرده اند. صدای موزیک خیابانی همه جا شنیده می شود و جوانان موصل مشغول تردد در خیابان هستند. رستورانها از مشتری پر است و قهوه خانه ها مشتریانی دارد که اکثرا در حال قلیان کشیدن هستند. اما در این همهمه تقریبا اثری از زنان نمی توان دید. به نظر می آید هنوز ترس و احساس ناامنی از وجود داعش در شهر وجود دارد. فروشگاهها و مغازه های مجاور خیابان مشخصا مرمت شده اند تا آثار جنگ در آنها کم رنگ شود ولی درست در کوچه های پشتی به راحتی می توان فاجعه ای را که در این شهر رخ داده است را مشاهده کرد.

ما ساعتی را در خیابان الدواسه گذراندیم و شام را در رستوران روبروی هتل صرف کردیم.

روز ششم، چهارشنبه هفتم تیرماه 1402:

صبحانه را در یک قهوه خانه صرف کردیم. من این فرصت را داشتم که چند کوچه و خیابان اطراف را هم ببینم. تخریب بعضی از ساختمانها گواه بر این بود که مورد اصابت گلوله توپ و یا بمباران هوایی قرار گرفته اند. آثار گلوله بر در و دیوارهای منازل مشخص بود. هنوز بر روی بالکن خانه ای سنگربندی با کیسه های شنی وجود داشت. علی رغم اینکه ظاهر بسیار خانه ها آسیب جدی دیده بود، ولی کاملا مشخص بود که زندگی در داخل آن جریان دارد. 

رود دجله از وسط شهر موصل عبور می کند و شهر را عملا به دو قسمت غربی و شرقی و یا به گفته خود اهالی به  سمت راست و سمت چپ تقسیم می کند. ما شب را در قسمت شرقی موصل بودیم و برای بازدید از شهر قدیم و باستانی نینوا می بایست به قسمت غربی شهر برویم. موصل دارای پنج پل بر روی دجله است. قسمتی از شهر بر روی تپه ای در غرب دجله قرار دارد. با اینکه ما به این محل نرفتیم ولی از دور کاملا مشخص بود که کاملا ویران شده است. محدوده شهر باستانی نینوا همانطور که گفتم در دست راست دجله قرار دارد. با اینکه دور تا دور این منطقه را با اتومبیل چرخیدیم ولی غیر از دو محل که بقایایی از دیوار قدیمی وجود داشت، نتوانستیم آثار دیگری پیدا کنیم. ظاهرا این منطقه با بولدوزر توسط داعش کاملا تخریب شده است. 

نینوا از شهرهای بسیار مهم و برای مدتها پایتخت آشور و از بزرگترین شهرهای جهان باستان بود. در 1800 سال پیش از میلاد، نینوا از شهرهایی بود که به سبب وجود معبد ایشتار اهمیت آیینی داشت. بدون شک کاخ سناخریب(یکی از پادشاهان آشور در 700 سال قبل از میلاد) یکی از باشکوه ترین بناهای نینوا بود. این کاخ شامل حداقل ۸۰ اتاق مزین به مجسمه های سنگی  بود. تعداد زیادی لوح‌ با خط میخی در قصر پیدا شد. تخمین زده شده که برای ساخت فونداسیون این کاخ بیش از ۲میلیون و ۶۸۰هزار متر مکعب  آجر (تقریباً ۱۶۰ میلیون آجر) استفاده شده است. برخی از درهای اصلی با شکل سنگ‌های عظیم «لاماسو» تا وزن سی هزار کیلوگرم (۳۰ تن) در کنار هم قرار گرفته‌اند.لاماسو یا گاو بالدار در اساطیر کهن ایرانی یک خدای محافظ بود، که معمولاً با بدن گاو نر یا شیر، بال عقاب و سر انسان نشان داده می شود. بسیاری از مجسمه ها، الواح و دیوارنگاره هایی که از این منطقه کشف شد، در موزه های بریتانیا، آلمان و آمریکا نگهداری می شوند. آشوربانیپال-یکی دیگر از پادشاهان قدرتمند آشور- در نینوا کتابخانه ای بزرگ شامل 30 هزار لوح گلی داشت که در جریان حمله بابل و ماد در سال 612 پیش از میلاد به آتش کشیده شد. البته بسیاری از این الواح که از خشت خام بودند، در اثر آتش سوزی به گل پخته تبدیل شدند. الواح گلی که داستان “حماسه گیلگمش” را روایت می کنند، در این منطقه کشف شد.

مقبره یونس پیامبر در قسمت شرقی موصل واقع است که متاسفانه توسط داعش آسیب فراوان دیده و به علت مرمت بازدید از آن ممکن نبود. 

ما به سمت شهر دهوک حرکت کردیم ولی بجای اینکه از آزادراه موصل-دهوک برویم، اشتباها وارد مسیر دیگری شدیم که ابتدا به شهر شیخان می رسید و از آنجا به سه دهوک می رفت. کمی قبل از شیخان از دو پاسگاه بازرسی که یکی مربوط به نیروهای حشد شعبی و دیگری مربوط به پلیس مرزی عراق بود گذر کردیم. هر کدام حداقل نیم ساعت ما را معطل کردند. کمی جلوتر به سرحد کردستان عراق رسیدیم. مدارک ما چک شد و صد متر جلوتر برای ثبت مشخصات در گمرک کردستان توقف کردیم. حدود یک ساعت طول کشید تا مشخصات ما وارد کامپیوتر شد. جالب این بود که اسم هر کدام از ما را به نام پدر صدا می کردند و اصلا کاری به نام خانوادگی نداشتند. سپس پاسپورتهای ما را به همراه تکه کاغذ کوچکی که اسامی ما روی آن نوشته بود به راننده دادند و ما سوار اتومبیل شدیم.

 کمتر از پنجاه متر را طی کرده بودیم که توسط ایستگاه بازرسی دیگری متوقف شدیم. سوالهای رایج پرسیده شد و از ما خواستند تا همان برگه کوچک که اسامی ما روی آن نوشته بود را ببیند. راننده هم برگه را به همراه پاسپورتها تحویل داد. مامور گفت که شما شش نفر هستید، در حالی که اسم پنج نفر روی کاغذ نوشته شده است. اینجا بود متوجه شدیم که اشتباه فاحشی رخ داده است. دو نفر از گروه ما اسمشان حسین و اسم پدرشان علی اصغر بود. از آنجایی که با نام خانوادگی کلا کاری نداشتند، بر روی کاغذ فقط یک اسم ” حسین علی اصغر” نوشته شده بود. قبل از اینکه مسئله غامض شود. پاسپورتها و تکه کاغذ را گرفتم و به سمت مکانی که آن را صادر کرده بود رفتم. مشکل بعدی این بود که به آن شخص بفهمانم که بجای دو اسم فقط یک اسم را نوشته است. او هم زیر بار نمی رفت و می گفت مگه میشه دو نفر اسمشان شبیه هم باشه؟! خلاصه پاسپورتها را باز کردم و جلو چشمش گرفتم و او هم با دیدن عکس پاسپورت راضی شد که این دو نفر را دیده است. البته برای تشخیص این دو نفر مشکلی نداشت چون از آنجا که به راحتی میشد اتومبیل  را دید که مورد بازرسی قرار گرفته است. همه وسایل تخلیه شده بود و چمدانها بازرسی می شدند. بالاخره اسم فرد ششم در بالای اسامی دیگر نوشته شد. من هم کاغذ را با پاسپورتها تحویل دادم و اجازه ورود صادر شد. تقریبا از زمانی که وارد محدوده کردستان شدیم بیش از یک ساعت و نیم را در بازرسی گذراندیم.

ابتدا وارد شهر شیخان شدیم و به سمت سد دهوک حرکت کردیم. طبیعت کاملا متفاوت شد. دیگر از بیابانهای خشک و لم یزرع خبری نبود. بیشتر زمینها زیر کشت محصولات کشاورزی بود. کمی بعد وارد منطقه کوهستانی با اقلیم زاگرسی شدیم. جنگل بلوط نمای بسیار زیبایی به کوهها داده است و طبعا دمای هوا نیز به گرمی مناطق مرکزی نیست. سد دهوک یک سد خاکی است که در شمال شهر دهوک احداث شده است. تفرجگاه بسیار مصفایی در پای این سد ساخته شده است و محل خوبی برای گردهمایی اهالی شهر است. غار چاریستین که از غارهای باستانی است در مجاورت این محل واقع است. در صورتی که زمان کافی داشته باشید، بازدید از آن را حتما توصیه می کنم. ما ناهار دیر وقت خود را در این مکان خوش آب و هوا صرف کردیم.

کمی در داخل شهر گردش کردیم و سپس دهوک را به سمت روستای لالش ترک کردیم. دهوک شهر تمیز و خوش آب و هوا در منطقه ای کوهستانی است. 

با گذر از دره ها و مناطق جنگلی به پست بازرسی رسیدیم که به نظر می رسید مربوط به روستای لالش باشد. ساعت حدود 7:30 بود و هوا کم کم داشت تاریک می شد. سربازی که آنجا بود، اجازه ورود به ما نداد. راننده ما به عربی و کردی دست و پا شکسته از او خواهش کرد ولی فایده ای نداشت و به ما گفت که سرباز به هیچ عنوان زیر بار نمی رود. تصمیم گرفتم تا شانس خودم را امتحان کنم. با زبان اشاره، فارسی، انگلیسی به او فهماندم که می خواهم با مقام مافوق او صحبت کنم. بالاخره او که به نظر کمی آرامتر شده بود با دست به اتاقکی که 50 متر جلوتر بود اشاره کرد. از دور مشخص بود که چند نفر جلو اتاقک نشسته اند. وقتی نزدیک شدم دیدم که یک نفر لباس نظامی دارد و دو نفر دیگر لباس شخصی هستند. بعد از سلام و احوالپرسی از آنها خواستم که به ما اجازه ورود بدهند ولی اصلا زیر بار نمی رفتند. در همین زمان پسر جوانی نزدیک آمد و به زبان انگلیسی به من گفت که چون دیروقت است اجازه ورود نخواهید داشت. خوشبختانه او توانست کمی از صحبتهای من را برای آنها ترجمه کند. ناگهان متوجه شدم که نگاههای این افراد به پشت سر من معطوف شده است. برگشتم و دیدم مردی قد بلند با دستار و لباس سرتاسر سفید به همراه دو نفر دیگر در چند متری پشت سر من ایستاده اند. متوجه شدم که آن مرد ممکن است بتواند کمک کند. به سمت او رفتم. مردی خوش رو و مودب بود و بلافاصله به انگلیسی از من پرسید که آلمانی بلد هستم؟ که البته جواب من منفی بود. خوشبختانه مترجم زبان انگلیسی وارد شد و حرفهای ما را ترجمه کرد. به او گفتم که متاسفانه بیش از زمانی که تصور می کردیم در مرز کردستان معطل شدیم و به همین خاطر نتوانستیم در زمان مناسب به اینجا برسیم. همچنین به او گفتم که من و دوستانم بیش از 2000 کیلومتر را برای دیدن روستای آنها طی کرده ایم و متاسفانه زمان دیگری در اختیار نداریم تا بتوانیم روز بعد مجددا بازگردیم.کمی بعد او به مامور پاسگاه اشاره کرد که اجازه دهد تا ما وارد شویم. اینطور بود که موفق به بازدید از روستای لالش شدیم.

لالش زیارتگاه اصلی ایزدیان است. شیخ عَدی بنیانگذار آیین یزیدی در سال ۱۱۶۰ میلادی در لالش از دنیا رفت و از آن جهت که آرامگاه وی در لالش واقع شده، هر یزیدی در صورت توانایی‌اش باید در زندگی دست کم یک‌بار به زیارت این آرامگاه برود. یزیدیانی که در پیرامون لالش زندگی می‌کنند هر سال بهار برای انجام آیینی ویژه گرد هم می‌آیند. باور بر این است که نام کیش ایزدی ریشه در واژه فارسی ایزد دارد. عناصری همچون ستایش خورشید و آتش در این آیین نشانه‌هایی از باورهای باستانی ایرانیان، مهرپرستی و دین زرتشت دارد. زیارتگاه‌های (معابد) آن‌ها اغلب با تصویر خورشید آراسته شده‌است و گورهای آن‌ها به سمت شرق، در جهت طلوع آفتاب هستند. «ایزدیان» هم مثل بسیاری از پیروان ادیان باستانی اعتقاد دارند که «جهان و هرچه در او هست» از چهار عنصر اصلی یعنی «آب، باد، خاک و آتش» ترکیب یافته‌است. ایزدیان بر این باورند که جهان در لالش زاده شده‌است.  پیش از حمله داعش به شمال عراق در تابستان سال ۲۰۱۴ نزدیک به ۵۵۰ هزار ایزدی در این کشور زندگی می‌کردند که حدود ۳۶۰ هزار نفر از آنان موفق به فرار به کشور‌های دیگر شدند، ولی شماری از زنان و دختران این اقلیت به اسارت اعضای داعش درآمدند و به مناطق مختلف تحت سیطره داعشی ها در عراق و سوریه منتقل شدند. بسیاری از باور‌های ایزدی‌ها از مسیحیت مشتق شده است. آن‌ها هم به انجیل و هم به قرآن احترام می‌گذارند. 

حدود 200 متر جلوتر به پارکینگ رسیدیم. از اینجا به بعد باید کفشها را درآورد و با پای برهنه وارد روستا شد. اولین چیزی که به چشم می آید، پاکیزگی محوطه روستا است. روستا در میان دره قرار دارد. خانه ها و زیارتگاهها در دامنه کوه ساخته شده اند. مقبره ها دارای گنبد مخروطی شکل هستند. تردد بسیار کمی در روستا وجود دارد. ما سعی کردیم تا قبل از تاریک شدن هوا از قسمتهای مختلف روستا بازدید کنیم. خوشبختانه جوانی که کمی قبل دیده بودم و انگلیسی می دانست را در محوطه روستا مجددا ملاقات کردم. او به من جوان دیگری که همراهش بود را معرفی کرد و گفت مترجم زبان فرانسوی و آلمانی است و محل زندگیش در بلژیک است ولی سالیانه برای مدتی به روستا می آید تا راهنمای گردشگران باشد. به اتفاق به جاهای مختلف روستا رفتیم. آنها درباره مکانهای مذهبی و مقبره ها به من توضیحاتی دادند. بخاطر ماهیت کوهستانی روستا، پشت بام برخی خانه ها، هم سطح کوچه یا حیاط خانه دیگری می باشد. مکانهایی برای اقامت زوار در نظر گرفته شده است که می توانند در آنجا بمانند و حتی آشپزی کنند.

در هنگام خروج از روستا با همان مرد مذهبی که اجازه ورود ما را داده بود مواجه شدیم. از او بابت محبتش تشکر کردیم. او به ما توضیح داد که به دلایل امنیتی، دولت اجازه تردد افراد غریبه را بسیار محدود و خصوصا بعد از ساعت 5 عصر کلا ورود به روستا را برای غیر ساکنین ممنوع کرده است. 

با خروج از روستا به سمت شهر اربیل به راه افتادیم. اربیل مرکز اقلیم خودمختار کردستان عراق است و عمده جمعیت آن کرد هستند.

با ورود به شهر اربیل با توجه به نمای ساختمانها، شهرسازی و پاکیزگی شهر متوجه شدیم که به یک شهر مدرن وارد می شویم.

اقامت ما در هتل Soul Mate بود و برای دو شب اقامت با صبحانه 170 دلار پرداختیم. 

روز هفتم، پنجشنبه هشتم تیرماه، 29 جولای 2023:

مهمترین مکان دیدنی شهر اربیل، ارگ قدیمی و بازار اطراف آن است. ارگ در مرکز شهر و بر روی تپه ای به ارتفاع 25 تا 35 متر واقع شده و شهر به تدریج در اطراف آن گسترش پیدا کرده است. شهرسازی اربیل به شکل دایره های متحدالمرکز است که با خیابانهای عمودی به مرکز شهر(ارگ) وصل می شود. گفته می شود که ارگ اربیل با 6000 سال قدمت قدیمی ترین ارگ جهان است. این بنا در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. برای بازدید از داخل ارگ بیش از یک ساعت زمان نیاز است. بازار سرپوشیده قیصری در روبروی در ارگ قرار دارد و عمدتا محل فروش وسایل خانه و همچنین سوغاتی است. معمولا گردشگران زیادی را در این مکان پیدا خواهید کرد. در اطراف بازار و ارگ می توان بیش از یک ساعت وقت گذراند. 

سه نفر از همراهان سفر تصمیم گرفته بودند تا با اتوبوس به تهران برگردند، به همین خاطر به اتفاق به ترمینال شهر اربیل رفتیم که بسیار شبیه به ترمینال آزادی بود. بیشتر شرکتهای مسافرتی سرویسهایی به شهرهای مختلف ایران داشتند و بیشتر افرادی که در آن دفاتر کار می کردند فارسی بلد بودند. بلیط اربیل به تهران را برای روز آینده  ساعت 9 صبح به قیمت یک میلیون تومان خریدیم.

مناره مظفریه یا مناره چولی در پارک مناره واقع شده  و قدمت آن به اواخر قرن 12 میلادی و سلطنت پادشاه مظفرالدین ابوسعید الکوکبوری باز می گردد. این بنا 36 متری، دارای پایه ای هشت ضلعی مزین به دو طبقه طاقچه است که با بالکن کوچکی از میل اصلی جدا می شود.  پارک مناره از تفرجگاههای معروف در شهر اربیل است.

اربیل مثل بسیاری از شهرهای مدرن جهان دارای تعداد قابل توجهی مجموعه فروشگاههای بزرگ(مال) است که عرضه کننده محصولات بسیاری از برندهای معروف هستند. مهمترین و معروفترین آنها: فمیلی مال، مجیدی مال و گولان مال می باشد.

مسجد جلیل خیاط از مساجد زیبای اربیل است که در سال 2007 تکمیل شد. گفته می شود که محوطه داخلی مسجد بسیار زیباست. معماری خارجی و شکل گنبد آن بی شباهت به مساجد استانبول نیست.  متاسفانه در ساعتی که ما در آنجا بودیم، بازدید از داخل مسجد ممکن نبود.

با فرا رسیدن غروب به دیدار آرش-دوست دوران کودکی ام- رفتم. او به همراه خانواده اش در شهرکی که بیشتر خارجی های مقیم اربیل در آن اقامت دارند، زندگی می کند. آرش داستانهای جالبی از زمان پرالتهابی که شهر در هنگام حمله داعش تا لبه سقوط پیش رفته بود، تعریف کرد. 

روز هشتم، جمعه نهم تیرماه:

صبح زود مسعود و حکیم با ماشین و از مسیر کرکوک عازم بغداد شدند. حسین، پیمان و محمد با اتوبوس ساعت 9 از ترمینال اربیل به سمت تهران حرکت کردند.

من و علی به اتفاق آرش برای صرف صبحانه به منطقه عنکاوه رفتیم. بیشترین جمعیت مسیحی شهر اربیل در این منطقه زندگی می کنند. از خیابانها و کوچه های باریک، کاملا مشخص است که بافت قدیمی دارد. ظاهرا این منطقه چون مسیحی نشین است، کلابهای شبانه و بار دارد و هر شب میزبان تعداد قابل توجهی از افرادی است که در مناطق دیگری از اربیل زندگی می کنند. 

در محلی که به نظر می رسید اثری تاریخی است، توقف کردیم. مشغول خواندن تابلو معرفی آن منطقه بودیم که فردی حدود 40 ساله به ما نزدیک شد و پرسید که ما که هستیم و اینجا چکار داریم و چرا از کلیسا عکس می گیریم. درست در روبرو این مکان باستانی یک کلیسا با ساختمانی بسیار معمولی قرار داشت. ما هم به او توضیح دادیم که توریست هستیم و قصد ما از توقف در این محل، بازدید این منطقه تاریخی بوده. ظاهرا توضیحات ما برایش کافی نبود و به فرد یا جایی زنگ زد و با زبان کردی ماوقع را به آنسوی خط توضیح می داد. چون متوجه شدیم که مشکل اساسی او، عکاسی از کلیسا بوده، لذا عکسهایی که اخیرا گرفته بودیم را به او نشان دادیم تا دست از سر ما بردارد. جالب این بود که یکساعت بعد وقتی مجددا از آن محل گذر کردیم، او را دیدیم که در همان منطقه ایستاده بود.

صبحانه ای که برایش تا این سر شهر آمده بودیم شامل دو جور نان مخصوص بود. اولی نان لایه لایه ای است که به آن کاهی می گویند و با شربت شیرین خورده می شود و دیگری لحم عجین نام دارد که از خمیر گرد و نازکی تشکیل می‌شود و روی آن گوشت چرخ کرده و سبزیجات خرد شده مانند پیاز، گوجه فرنگی و جعفری می‌ریزند و می‌پزند. در حقیقت می توان اینطور فرض کرد که پیتزای بدون پنیر است!

 بعد از صرف صبحانه در شهر گشتی زدیم و به فرودگاه رفتیم. افرادی که با اتومبیل به فرودگاه اربیل می روند می بایست در محل خاصی توقف کنند، از اتومبیل پیاده شوند تا چند نفر اتومبیل را بازرسی کنند و سپس به سمت سالن ورودی حرکت کنند. در هنگام ورود به سالن ورودی ابتدا بازرسی کامل انجام می شود، بلیط و پاسپورت چک می شود و در مرحله بعد مسافران سوار بر اتوبوس مخصوص فرودگاه می شوند و به سالن پروازهای خروجی می روند. 

در اینجا مجددا بازرسی بدنی انجام می شود و پس از مراسم تحویل بار و دریافت کارت پرواز به غرفه چک پاسپورت هدایت می شوید. تا زمان باز شدن گیت پرواز فرصت کافی وجود دارد تا در سالن فری شاپ، باقی مانده دینارهای عراقی را خرج کنیم. تقریبا پرواز اربیل به دبی 3 ساعت طول می کشد.

افشین ایران پور

کانون گردشگران جوان ایران

www.kanoonirangardan.ir

نوشته گزارش سفر به عراق: بین النهرین و شش هزار سال جنگ اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

تصور می کنم که همه ما حتی اگر به تاریخ کوچکترین علاقه ای هم نداشته باشیم ولی با واژه” بین النهرین” آشنایی داریم. همه ما می دانیم که منطقه بین النهرین همانطور که از اسمش پیداست سرزمینی بین دو رود بزرگ دجله و فرات است. این سرزمین که محدوده جغرافیایی آن در کشورهای ترکیه، سوریه و عراق امروزی قرار دارد، قدیمی ترین تمدنهای جهان را در خود جای داده است و در تمام ادوار تاریخ محل کشمکشهای قدرتهای بزرگ بوده است. با کمی کنجکاوی درخواهید یافت که حتی در قرن اخیر نیز این منطقه آبستن حوادث بسیاری بوده است از کشتار ارامنه گرفته تا ظهور داعش و جنگهای نیابتی داخل خاک عراق و سوریه.

قبل از شروع گزارش سفر طبق روال گزارش سفرهای گذشته، ابتدا گذری خواهیم داشت به تاریخ کهن این منطقه، البته برای اینکه تا حد امکان با دقت بیشتری آن را روایت کنم، مطالب پیش رو را عینا از اینترنت و بیشتر از ویکیپدیا نقل خواهم کرد.

“بِینُ الْنَهرِین به‌معنی میان‌رودان یا میانْ دو رود نام یک منطقه جغرافیایی است که میانِ دو رود دجله و فرات جای‌گرفته و بیشتر محدودهٔ آن در کشور عراق امروزی است.

کشورهایی که امروزه بین النهرین میان آن‌ها تقسیم شده است شامل عراق، ترکیه، ایران، سوریه، و کویت هستند. ایرانی‌ها این منطقه را میان‌رودان می‌نامیدند که همین نام به یونانی ترجمهٔ گرته‌برداری شد و «مزوپوتامیا» نام گرفت. نخستین مورخ یونانی که این اصطلاح را به کار برد «پلی بیوس» بود و پس از وی «پلی نی» و «استرابون» نیز در قرون اولیه میلادی از این اصطلاح استفاده نمودند.

در دوران معاصر این واژه در زبان عربی به «بین‌النهرین» ترجمه‌شد و فارسی نیز همان واژهٔ عربی را به وام گرفت.

در زبان آرامی این منطقه را بث نهرین می‌نامند. عرب‌ها قسمت شمالی بین النهرین را جزیره و قسمت جنوبی را عراق می‌نامیدند.

بین النهرین به سبب تمدن‌های کهن و باستانی خود آوازه دارد و نامش همواره با نام و آثار این تمدن‌ها همراه است. تمدن‌های سومر، اکد، بابل، آشور، کلدانی و تمدن‌های ایرانی مانند کاسی و عیلام و ماد، هریک در گوشه‌ای از این سرزمین رونق و تأثیر داشته‌اند و از آن تأثیر نیز پذیرفته‌اند. ادیان و فرهنگ‌های بسیاری از کشورهای مختلف از میان رودان تأثیر گرفته‌اند. آنچه در گذشته به نام باکوماس در آنجا پرستیده می‌شد همان بتی است که امروزه به نام بافومه در بسیاری از کشورها پرستیده می‌شود. هم چنین منشور (فرمان) کوروش بزرگ پادشاه ایران زمین نیز در این جایگاه یافته شده‌است.

سالشمار

• در سال ۱۴۱ پیش از میلاد مهرداد یکم وارد بین‌النهرین می‌گردد و شهر سلوکیه را آزاد می‌نماید.
• ۱۱۵ میلادی: اشغال آشوریه، بین‌النهرین و تیسفون توسط تراژان.
• ۱۱۷ میلادی: مرگ تراژان. عقب‌نشینی هادریانوس از ارمنستان و بین‌النهرین.
• ۲۸۳ میلادی: کاروس امپراتور روم بین‌النهرین را فتح می‌کند اما سپاهیانش پس از مرگ او بلافاصله آن سرزمین را ترک می‌کنند.
• ۲۹۷ میلادی: گالریوس نِرسه را شکست می‌دهد. بنا بر پیمان‌نامه نصیبین نِرسه از ارمنستان و بین‌النهرین عقب‌نشینی می‌کند. (تاریخ ارمنستان)

پس از مرگ اسکندر (۳۲۳ پ.م.) فتوحاتش میان سردارانش تقسیم شد و بیشتر متصرفات آسیایی او که ایران هستهٔ آن بود به سلوکوس اول رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان درآمد

جنگ حران یا جنگ کارِه، در منطقه‌ای در شمال میان‌رودان (بین‌النهرین) بین اورفه و راس‌العین بین سپاه اشکانیان (پارت‌ها) و جمهوری روم رخ داد. در ۶ می (۱۶ اردیبهشت) سال ۵۳ پیش از میلاد، سپاه کراسوس سردار رومی، با سپاه سورنا سرداران اشکانی وارد جنگ شدند و در ۱۹ خرداد (۹ ژوئن) چنین سالی پس از یک نبرد خونین، سپاه روم کاملاً شکست خورد و کراسوس نیز بعد از اینکه مذاکرات به خشونت کشیده شد کشته شد.

از آن زمان تا هفت صد سال بین دو ابرقدرت باستان یعنی امپراتوری روم و ایران اشکانی و ساسانی حالت جنگ و گاهی صلح برقرار بود. تاریخ‌نگاران به سبب کثرت سال‌های جنگ بین ایران و روم، این جنگ‌ها را جنگ‌های هفت صد ساله ایران و روم نامیده‌اند.

پیمان‌نامه نصیبین در سال ۲۹۸ میلادی میان نرسه، امپراتور ایران و دیوکلتیان (دیوکلسین)، امپراتور روم شرقی، بسته شد. بر پایه این پیمان‌نامه، ارتش ساسانی از مناطقی در ارمنستان، ایبری (گرجستان) و میانرودان عقب‌نشینی کرد.

پیشینه این نصیبین به سه هزار سال پیش بازمی‌گردد و در سال ۹۰۱ پیش از میلاد از آن به عنوان یک سکونتگاه آرامی یاد شده‌است. نصیبین در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، به همراه ادسا، یکی از مراکز اصلی آموزش و پرورش سریانی‌ها بود.

این شهر در زمان ساسانیان از دژهای مهم ایران به‌شمار می‌رفت و ۱۲ هزار ایرانی ،از شهرهای اصطخر و اصفهان و دیگر نقاط ایران در شهر نصیبین سکونت یافته بودند و نوادگان آنان تا سده هفتم میلادی هنوز در همان‌جا بودند.

• در تابستان سال ۲۱۷ میلادی جنگ سنگینی میان اردوان پنجم، واپسین شاه اشکانی و ماکرینوس سردار رومی آغاز شد که نتیجه اش شکست سنگین رومیان و پرداخت غرامتی برابر ۲۰۰ میلیون سیسرون یا ۵۰ میلیون دینار بود.
• در سال ۲۳۰ میلادی، لشکر ساسانی به نواحی تحت حکمرانی امپراتوری روم در جزیره میانرودان یورش بردند و شهر نصیبین را محاصره کردند ولی نتوانستند این شهر را تسخیر کنند.
• حدود سالهای ۲۳۷ تا ۲۳۸ میلادی، اردشیر بابکان پادشاه ساسانی حملات جدیدتری علیه پادشاهی روم آغاز کرد و شهرهای نصیبین و حران را فتح نمود.

شانلی‌اورفه ( به ترکی :Şanlıurfa) ، (به ارمنی: Ուռհա) ، (به کردی: Riha) (به سریانی: ܐܘܪܗ Urhoy) (به عربی: الرُها)) که معمولاً اورفا یا الرُها نامیده می‌شود و همان رُها یا اِدِسای باستانی (به یونانی: Έδεσσα) است، اورفا در دشتی در هشتاد کیلومتری شرق رودخانهٔ فرات و شصت کیلومتری مرز سوریه واقع شده‌است و همراه با حران از شهرهای قدیمی سُریانی‌نشین (امروزه بیشتر عرب‌نشین) به‌حساب می‌آید. آب و هوای اورفا بسیار گرم، با تابستان‌های خشک و زمستان‌های سرد و مرطوب است.

این شهر یکی از شهرهای زیارتی خاورمیانه محسوب می گردد و به دلیل میراث مسیحی و مسلمانی به عنوان “شهر پیامبران” نیز خوانده می شود. در دوران باستان، شانلی اورفا، نام های مختلفی داشت و از آن در کلیه کتب مقدس مذهبی یاد شده است. هنگامی که به نام ادسا (Edessa) معروف بود، پیامبران عهد عتیق در آنجا زندگی می کردند مانند حضرت شعیب، ایوب، الیاس و ابراهیم. حضرت موسی نیز در این منطقه زندگی می کرد و قبل از بازگشت به مصر، حدود هفت سال به عنوان چوپان در این شهر ساکن بود.

جغرافی‌نویسان مسلمان اهمیت زیادی به آن نداده‌اند زیرا اکثریت اهالی آنجا به دین نصرانیت باقی بودند و کلیساهای بسیار، که ابن‌حوقل شمارهٔ آن‌ها را سیصد کلیسا نوشته است، در آن شهر وجود داشت. مندیل عیسی نیز در آن شهر بود و مسلمانان در سال ۳۳۲ هجری برای اینکه شهر را (که در آن موقع اکثراً مسیحی‌نشین بود) از حمله و غارت رومیان در امان نگه دارند آن را به رومیان دادند. مقدسی در نیمهٔ دوم قرن چهارم به شرح کلیسای ادسا که گنبدی موزاییک داشته است پرداخته و آن را یکی از عجایب چهارگانهٔ دنیا به شمار آورده است و گویند مسجدالاقصی را در بیت‌المقدس به سبک این کلیسا ساخته‌اند و اضافه می‌کند که شهریست مستحکم، ولی با وجود این استحکام در سال ۴۹۲ زمان هجوم اول صلیبیون ساخلو این شهر پایداری نشان نداد و بالدوین آن‌را تسخیر کرد و مدت نیم قرن ولایتی صلیبی به شمار می‌آمد تا آنکه در سال ۵۴۰ هجری عمادالدین زنگی آن شهر را از تصرف جوسلین دوم بیرون آورد، از آن پس رُها یا اِدِسا، در دست مسلمانان باقی ماند. این نام تا قرن نهم هجری قمری (حدود ۸۵۰ هجری قمری برابر ۱۴۵۰ میلادی) روی این شهر باقی بود و از آن پس ترکان عثمانی آنجا را تصرف کردند  و آن را ارفا نامیدند که تحریف نام عربی رها است و بالاخره پس از ۵۰۰ سال و در دوران جمهوریت ترکیه، لقب شانلی به آن افزوده شد که تاکنون همچنان به نام شانلی‌اورفه مشهور است.

دیاربکر: 

آمِد (به ترکی: Diyarbakır، به کردی: Amed – ئامه‌د، به عربی: دیارالبکر، به آشوری: ܐܡܝܕ) شهری در جنوب شرقی کشور ترکیه و مرکز استان دیاربکر این کشور است. زبان بیشتر مردم این شهر کردی کرمانجی است.

دیاربکر از قدیم شهر مهمی در جنوب شرقی ترکیه بوده و در بستر جلگه‌ رودخانه دجله واقع است. این شهر همواره  یکی از بزرگترین شهرهای کردنشین ترکیه و جهان می باشد.

شهر دیاربکر دارای برج و باروی تاریخی استواری است که مربوط به دوره امپراتوری روم شرقی است. نام دیاربکر یا سرزمین بکر از زبان عربی مشتق شده و به عرب‌های قبیله بکر بن وائل اشاره می‌کند که در اوایل آمدن اسلام در قرن هفتم میلادی در این منطقه سکنا گزیدند. از گذشته ، دیاربکر بخاطر هندوانه‌های بزرگش شناخته می شد.

آمِد قبلاً پایتخت منطقه دیاربکر در پادشاهی آشور از قرن سیزدهم قبل از میلاد تا قرن ۷ قبل ازمیلاد (۶۱۲) بود. در جنگی که بین نیروهای آشور و ماد در سال ۶۱۲ قبل ازمیلاد رخ داد بر اثر شکست آشور از ماد منطقه دیاربکر نصیب ماد گردید. وقتی که این منطقه تحت استیلای امپراتوری روم شرقی بود به این شهر آمیدا گفته می‌شد. کلمه آمید از منابع آشوری گرفته شده که نشان از مرکز استقرار رئیس کلیسای خاورزمین و بنابراین اساس آشوری/سوری دارد و شماری از سران و دین‌شناسان معروف را پرورش داده‌ است، برخی از آن‌ها در کلیسای مریم مقدس دفن شده‌اند. تعداد زیادی از بقایای انسانی در کلیسا مانند استخوان‌های توماس از حواریون مسیح و تابوت یعقوب مقدس وجود دارد.

در سال ۳۵۹م. شاپور دوم پادشاه ایران بعد از هفتاد و سه روز محاصره، دیاربکر را تصرف کرد. سربازان رومی و مردم شهر قتل عام شدند. این جنگ قهرمانانه به‌طور دقیقی توسط تاریخ‌نویس رومی آمیانوس مارسلینوس، که شاهد عینی این واقعه بود و با فرار از شهر از قتل‌عام نجات یافته بود، توصیف شده‌است.

منطقه دیاربکر تحت فرمانروایی مروانیان در طی سده دهم و یازدهم بعد از میلاد مسیح اداره می‌شد. بعد از نبرد ملازگرد(نبردی میان نیروهای امپراتوری سلجوقی به فرماندهی آلپ ارسلان و نیروهای امپراتوری بیزانس به فرماندهی رومانوس دیوژن)، شهر تحت اداره شاخه ماردین، شاخه‌ای از ترکمن‌های آغوز (تحت فرمانروایی آل ارتق) درآمد. این منطقه همواره مورد اختلاف خاندان ایلخانیان و ایوبیان بود که این اختلاف برای مدت یک قرن بعد از بالا گرفتن شورش دولت ترکمنی قره قویونلو و بعداً دولت ترکمنی آق قویونلو پایان گرفت.

هم‌زمان با تاسیس امپراتوری عثمانی توسط سلطان سلیم اول، این شهر بخشی از امپراتوری عثمانی شد. 

در قرن نوزدهم میلادی زندان دیاربکر شهرت بدی یافت چون پادشاهان عثمانی در زمان خود زندانیان سیاسی را از مناطق تحت بردگی بالکان برای گذراندن محکومیت‌های سخت به آنجا می‌فرستادند تا آن‌ها اعتراف کنند یا با آزادی‌خواهان ملی بجنگند.

قرن بیستم دوران خشونت و ناآرامی برای دیاربکر بود. در طی جنگ جهانی اول، بیشتر جمعیت آشوری و ارمنی دیاربکر از شهر اخراج شدند. بعد از محاصره امپراتوری عثمانی، سربازان فرانسوی سعی کردند که شهر را اشغال کنند.

در دهه نود بیش از سه هزار روستا در اطراف این شهر از سوی دولت ترکیه تخلیه شد. علت اصلی کوچاندن مردم از روستاها در برگه‌های شورای امنیت ملی ترکیه، ممانعت از حمایت و پشتیبانی روستاییان از اعضای پ ک ک عنوان شده‌است.

دیاربکر همیشه مرکز ملی‌گرایی کردهای ترکیه بوده‌است. دیار بکر مهم‌ترین مرکز استقرار حزب کارگران کردستان (پ ک ک) به ویژه پس از آغاز جنگ شبه نظامیان در جنوب شرقی ترکیه از سال ۱۹۸۴ به بعد است. در طی این برخوردها، جمعیت شهر به‌طور شگفت‌آوری زیاد شده‌است چون روستائیان و دهقانان از سرزمین‌هایی که جنگ‌های شدیدی جریان دارد یا به دلایل امنیتی مربوط به شهر از روستاهای خود رانده شده و به شهر هجوم آورده‌اند. دیار بکر همچنین یکی از مناطقی است که حزب‌الله (ترکیه) در آن از نیمه دهه ۱۹۹۰ خیلی فعال بوده و گروه‌های از آن اغلب فعالان پ ک ک و اقلیت ارمنی جمعیت شهر سیاریکس‌ها را هدف حمله و ترور قرار داده‌اند.

ماردین (کردی: Mêrdîn) مرکز استان ماردین در جنوب شرقی ترکیه است. نصف مردم این شهر به زبان کردی کرمانجی و نصف دیگر آن نیز به بقیه زبان‌ها حرف می‌زنند. ماردین از شهرهای باستانی سُریانی‌نشین بوده‌است. در شهر ماردین منسوبان دین‌های مختلف از جمله مسلمان، ایزدی، سُریانی، ارمنی، کلدانی، یهودی و نسطوری وجود دارد که سُریانی، ارمنی، کلدانی و نسطوری شاخه‌های دین مسیحیت هستند. اکثراً مسلمانان هم اعم از کُرد، تُرک و عرب بر فقه حنفی هستند.”

گزارش سفر:

همیشه بخش کردنشین ترکیه از مقاصدی بود که دوست داشتم به آن سفر کنم. متاسفانه هر بار به دلایل مختلف این اتفاق رخ نداد تا اینکه یکی از دوستان قدیمی و اهل سفر، پیشنهاد سفر و بازدید از سایت باستانی گوبکلی تپه را با من در میان گذاشت. علی رغم زمان اندکی که برای این سفر در اختیار داشتیم سعی کردیم تا حد امکان از دیدنی های این منطقه بازدید کنیم. خوشبختانه سه نفر دیگر از دوستان به ما پیوستند و این سفر چهار روزه در 14 خرداد 1400 شروع شد.

روز اول، 14 خرداد ( چهارم ژوئن 2021):

صبح زود از دبی به فرودگاه استانبول وارد شدم و منتظر ماندم تا دوستان از  ایران به من بپیوندند. فرودگاه استانبول، فرودگاه تازه ساز و بزرگی است. خوشبختانه قسمت بین المللی به ترمینال پروازهای داخلی متصل است و نیازی نیست تا برای رسیدن به سالن پروازهای داخلی از فرودگاه خارج شوید.

چون زمان نسبتا طولانی بین پروازی که وارد استانبول شدم با پرواز بعدی به مقصد شانلی اورفا وجود داشت. لذا تصمیم گرفتم تا از سالن ترانزیت خارج شوم و برای خرید سیمکارت تلفن اقدام کنم. در سالن پروازهای ورودی، چندین غرفه مختلف پیدا کردم که سیم کارت های مختلف ترکیه را می فروختند. با توجه به مدت اقامت کوتاه و نیاز بیشتری که به اینترنت داشتم، بهترین سرویس را در اپراتور ترک سل پیدا کردم. برای 20 گیگ 350 لیر پرداختم. سپس به سالن پروازهای داخلی رفتم و در لانج مخصوص فرودگاه منتظر دوستان شدم. 

سپس به اتفاق در ساعت 13:40 به سمت شانلی اورفا پرواز کردیم. این پرواز تقریبا یک ساعت و چهل دقیقه طول کشید و در ساعت 15:20 وارد فرودگاه کوچک شانلی اورفا شدیم. بلافاصله در سالن اصلی فرودگاه، غرفه شرکت Garenta که اتومبیل را قبلا از آنجا رزرو کرده ایم، پیدا کردیم. برای اجاره اتومبیل حتما نیاز گواهینامه رانندگی بین المللی، اصل گواهی نامه رانندگی کشوری که در آن مقیم هستید، پاسپورت و کردیت کارت دارید. متاسفانه تعداد افرادی که زبان انگلیسی می دانند زیاد نیستند و در مواقع زیادی با مشکل ارتباط مواجه خواهید شد. خوشبختانه یکی از دوستان ما مقداری زبان ترکی استانبولی می دانست و در مواقع لزوم به کمک ما می آمد. بعد از تحویل گرفتن اتومبیل که یک دستگاه فولکس واگن پاسات مدل 2018 و فول آپشن بود(بابت سه روز 165 یورو پرداختیم) در ساعت 5 به سمت شهر شانلی اورفا حرکت کردیم. از فرودگاه تا شهر 19 کیلومتر فاصله است که کمتر از نیم ساعت طول می کشد.  در اولین پمپ بنزین باک بنزین را پر کردیم و بلافاصله به هتل رفتیم. ما هتل چهار ستاره Hilton Garden Inn را با قیمت 1365 لیر برای سه شب رزرو کردیم که البته شامل صبحانه هم می شد. هتل در محل خوبی قرار دارد و با مرکز شهر فاصله کوتاهی دارد.

بعد از استراحت کوتاه، به سمت مرکز تاریخی شهر راه افتادیم. ابتدا به سراغ قلعه اورفا رفتیم که بر روی تپه ای که مشرف به شهر است ساخته شده است. متاسفانه این مجموعه برای مرمت بسته است. از پشت دیوارهای قلعه دو ستون بزرگ با سرستون های کورنتی شکل مشخص است. این قلعه در دوره های مختلف تاریخی مورد بهره برداری قرار گرفته و ساخت اولیه آن به عصر هلنیستی بر می گردد. از فراز این تپه تقریبا همه شهر را می توان دید. به نظر می رسد که تپه در بافت قدیمی و فقیرنشین شهر واقع شده است. خانه ها عمدتا کوچک و بسیار محقر هستند درست زیر تپه، معروف ترین مکان شهر یعنی پارک Balikligol و مجموعه اطراف آن، قرار دارد. برای بازدید از تپه شما به نیم ساعت زمان نیاز دارید.

اتومبیل را در یک پارکینگ خصوصی که مجاور مجموعه Balikligol قرار دارد پارک کردیم و وارد پارک شدیم. در اطراف استخر چند بنای معروف قرار دارد. طبق روایات و داستانهایی که وجود دارد، اعتقاد بر این است که نمرود که پادشاه ستمگری بوده (از پادشاهان آشور)، حضرت ابراهیم را از فراز قلعه در آتش انداخته ولی به اذن خداوند، آتش بر حضرت ابراهیم سرد می شود و تبدیل به این استخر و اطراف آن محوطه هم به گلستان تبدیل می شود که همین باغ است. روایت است که ماهی های داخل استخر از چوبهای نیم سوخته همان آتش به وجود آمده اند. 

در ضلع شمالی این استخر مسجد جامع و مدرسه رضوانیه واقع است که معماری آن با ستونها و قوسهای کمانی کاملا شاخص است. 

در ضلع جنوب غربی پارک و در مجاور مسجد خلیل الرحمان، یک غار قرار دارد که گفته شده محل تولد حضرت ابراهیم است. برای ورود به این غار کوچک باید کفشها را درآورد. دالان کوتاهی در اندازه 4 تا 5 متر دارد. که به یک چشمه که در حال حاضر در پشت دیوار شیشه ای قرار گرفته است، منتهی می شود. مراجعه کنندگان از آب این چشمه برای شفا استفاده می کنند. عده ای هم در نمازخانه مجاور این محل نماز می خوانند.  افسانه های محلی می گویند مادر این پیامبر در این محل به صورت مخفیانه او را به دنیا آورد، زیرا در یک پیشگویی به پادشاه نمرود هشدار داده شده بود که به زودی یک رهبر بزرگ متولد می شود و به همین دلیل قرار شد او همه نوزادان اورفا را بکشد. گفته می شود که ابراهیم تا 15 سالگی در این غار مخفی زندگی می کرد.

 مسجد خلیل الرحمان، مسجد نسبتا بزرگی است که در این مجموعه ساخته شده و زائران معمولا در آن نماز می خوانند. برای بازدید از این مجموعه حداقل یکساعت و نیم اختصاص دهید. برای مشاهده ویدئو اینجا را کلیک کنید. 

در اطراف این مجموعه تعدادی مغازه سوغاتی فروشی و همچنین غذاخوری وجود دارد. توصیه می کنم که اگر اهل جمع آوری یادگاری هایی از استان شانلی اورفا هستید، خریدهای خود را از این بازار انجام دهید چون ممکن است در داخل سایتهای باستانی محصولات با کیفیت بهتر پیدا نکنید. مثلا من مجسمه کوچکی با طرح گوبکلی تپه از این بازارچه خریدم که هرگز مشابه آن را در خود سایت گوبکلی تپه ندیدم. همچنین تعداد قابل توجهی از فروشگاههای ادویه فروشی در این بازار وجود دارند که بهترین ادویه ها و فلفلهای ترک را با قیمت مناسب می توانید تهیه کنید. وقتی ما برای خرید فلفل قرمز به داخل مغازه ای رفتیم، صاحب مغازه ابتدا از ما خواست که در نیمکت های فروشگاه بنشینیم، بعد برایمان چای آورد. سپس محصولات فروشگاه را معرفی کرد و برخی از آنها مثل رب انار و عصاره سماق و شیره انگور را برای امتحان کردن به ما داد و با دقت تمام سعی کرد تا خواص پزشکی آنها را توضیح دهد و در جواب یکی از دوستان که به او گفت، این جمع همه پزشک هستند! او بلافاصله جواب داد که اگر اینها دکتر هستند، من پروفسورم!!!! همین رفتار و معرفی محصولات سبب شد تا با دست پر از مغازه او خارج شویم. 

 توصیه اکید می شود که غذاهای محلی این منطقه را امتحان کنید. شانلی اورفا قطب گردشگری غذایی ترکیه است و با داشتن 450 غذا و محصول غذایی به عنوان ” قدیمی ترین آشپزخانه جهان” معرفی شده و در لیست میراث ناملموس جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. از این غذاها می توان به کباب اورفا که شبیه کباب کوبیده اما با مزه ای خاص است اشاره کرد. کباب بادمجان غذای لذیذ دیگری است که بدون خوردن آن سفر شما به این منطقه ناتمام تصور می شود. شام را در یکی از رستورانهای این منطقه خوردیم و برای اولین بار کباب اورفا و بادمجان کبابی را امتحان کردیم که انصافا بسیار لذیذ بودند.

تقریبا حدود ساعت 10 شب بود که به پارکینگ برگشتیم تا اتومبیل را برداریم. مسئول پارکینگ بعد از اینکه فهمید ما ایرانی هستیم از ما پول نگرفت. این موضوع در روزهای بعد نیز برای ما به کرات تکرار شد. حتی جالب بود که در بعضی از مراکز گردشگری هم یا از ما پول نمی گرفتند و یا به جای فروختن 5 بلیت فقط 2 یا 3 بلیت می فروختند. بسیاری از ساکنین این منطقه که از کردهای کرمانجی هستند تا حدودی فارسی بلد بودند و برخی از آنها حتی در ایران کار کرده بودند.

روز دوم، 15 خرداد:

    با توجه به محدودیت زمانی که داشتیم، تصمیم گرفتیم که قبل از هر فعالیت دیگر ابتدا به سراغ تست PCR برویم. این تست را به صورت 24 ساعته در بیمارستان Mehmet Akif İnan Eğtim Araştırma انجام می دهند و هزینه آن 170 لیر است. خوشبختانه زمان مراجعه ما خلوت بود و نمونه به سرعت گرفته شد و قرار شد که 8 شب جواب آن آماده باشد. 

موزه شهر شانلی اورفا، از موزه های بسیار خوب این منطقه است که اشیا کشف شده از سایت گوبکلی تپه و همچنین حران و سایر سایتهای باستانی استان شانلی اورفا را در خود جای داده است. ساختمان موزه بسیار زیبا ساخته شده است.برخی از مجسمه های این موزه بسیار جالب و بعضا معروف هستند.  قیمت ورودیه 25 لیر است. برای بازدید از این موزه حداقل دو ساعت به زمان نیاز دارید. 

مقصد بعدی سایت گوبکلی تپه است که در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. از شهر شانلی اورفا تا گوبکلی تپه 21 کیلومتر است و حدود نیم ساعت طول می کشد.  محوطه خارج سایت برای پارک کردن اتومبیل، پارکینگ مناسب دارد. ابتدا باید برای خرید بلیت به محل بلیت فروشی که در مجاورت پارکینگ است مراجعه کرد. قیمت ورودیه این سایت 65 لیر است. برای رسیدن به سایت اصلی باید از مینی بوس هایی که برای همین منظور گذاشته اند استفاده کرد. البته فاصله زیاد دور نیست و کمتر از ده دقیقه به سایت می رسند. سپس مسیر کوتاهی را باید پیاده پیمود تا به محل حفاری ها رسید. این سایت در تمام طول هفته و از ساعت 8:30 تا 17:00 باز است. این تپه به‌عنوان کهن‌ترین مکان پرستش و رسوم دینی شمرده می‌شود، که تاریخ دوازده‌هزارسالهٔ آن گواه یافتن اولین مکانی است که بشر با جمعیتی قابل توجه در آن زیسته‌است. قدیمی‌ترین خرسنگ‌های کشف شده در گوبکلی تپه قرار دارند. این خرسنگ که قدمتش به دوران نوسنگی پیش از سفال می‌رسد از بیست دایره تشکیل شده که در کل شامل دویست ستون سنگی به ارتفاع تقریبی شش متر هستند.کاربرد این خرسنگ‌ها معلوم نیست اما نظریه غالب بر این است که کسی در پیرامون آن سکونت نداشته و صرفاً به منظور پرستش ساخته شده‌است. این ستون ها، با اشکال و حجاری های پیچیده از حیوانات توتم مانند جگوار و پلنگ، و نمادهای مرگ مانند کرکس و همچنین حیواناتی مانند گراز وحشی که هنوز هم در این تپه ها زندگی می کنند، تزئین شده است. هر یک از ستون ها، حداقل با مجموعه ای ۲۰ تایی از ستون های دیگر در مکانی به شکل دایره ای متحدالمرکز قرار گرفته اند. پیچیدگی این ستون های سنگی زمانی است که هر ستون درون ستونی دیگر ساخته شده است. در نتیجه با ساختاری پیچیده تر از استون هنج در انگلستان مواجه خواهید بود.

اما برخی گوبکلی تپه ترکیه را اینطور توصیف می کنند: هر مونولیت (ساختارهای ستون مانند با سقف) در داخل یکی از حداقل ۲۰ حلقه متمرکز قرار دارد که هر کدام در داخل دیگری ساخته شده اند و قطر آن ها بین ۳۰ تا ۱۰۰ فوت (۹ متر تا ۳۰ متر) و وزن آن تا ۲۰ تن است. اعتقاد بر این است که عبادت کنندگان با هدایای خود در بیرون این حلقه سنگی می ایستادند تا زمانی که حلقه کوچک و مرکزی دیگری درون این حلقه ساخته می شد. 

مردمان محلی به این منطقه گوبکلی تپه می گویند. چرا که پر از تپه های کم ارتفاع با قله هایی پهن و تا حدی مسطح است. یووال هرری در کتاب انسان خردمند توضیح داده‌است که مرکز فرهنگی گوبکلی تپه احتمالاً به نحوی با نخستین اهلی سازی گندم در ارتباط است. برای تغذیهٔ انسان‌هایی که این سازه‌های عظیم را می‌ساختند و از آن‌ها استفاده می‌کردند به غذای بسیار زیادی نیاز بود. خوراک جویان برای ساخت چنین معبد عظیمی و تأمین مواد غذایی برای نیروهای آن شروع به اهلی کردن گندم کردند. همانطور که در مدارک مربوط به این سایت آمده است، چندین بنای مشابه در تپه های اطراف وجود دارد و تعدادی هم کشف شده اند که فعلا بر روی آنها حفاری انجام نشده است. در حال حاضر فقط بر روی دو سایت اصلی سقف زده شده تا از عوامل فرسایشی طبیعی و باران در امان باشد. درخت خاصی در کنار این سایت وجود دارد که افراد زیادی برای زیارت و یا بستن دخیل به کنار آن می آیند. من چند نفر را دیدم که در کنار درخت نشسته بودند و دعا می خواندند. برای بازدید از این سایت به دو ساعت زمان نیاز دارید. برای مشاهده ویدئو کوتاه اینجا را کلیک کنید.

مقصد بعدی، شهر قدیمی حران در جنوب شانلی اورفا است. با یکساعت رانندگی فاصله 60 کیلومتری از گوبکلی تپه تا حران را طی کردیم. بسیار به مرز سوریه نزدیک شده ایم و با چشم غیر مسلح هم می توانیم سوریه و روستاهای آن را ببینیم. شهر تل ابیض و کوبانی که مدتهای طولانی محل مناقشه داعش با نیروهای سوری بود در نزدیکی همین مرز قرار دارد. 

حران منزل ابراهیم پیامبر بود و به ویژه به عنوان مرکز عمده صابئین و دین آنها نامدار است. حران در سال ۵۳ پ. م محل درگیری سهمگینی میان لشکریان شاهنشاهی اشکانی و جمهوری روم بوده که در این جنگ سورنا فرمانده سپاه ایران با ۱۰۰۰۰ نیرو موفق به شکست کراسوس فرمانده سپاه روم با ۱۲۰۰۰۰ نیرو می‌شود که این جنگ آغاز جنگ‌های ۷۰۰ ساله میان ایران و روم بوده است. متاسفانه در حال حاضر حران به شهری ویران تبدیل شده که بیشتر ساکنین آن را عربهای کوچ نشین و بسیار فقیر تشکیل می دهند. خرابه های باستانی شهر که قسمتی از آنها را به دانشگاه حران نسبت می دهند، هنوز وجود دارد. گفته شده که دانشگاه حران قدیمی ترین مرکز علم بوده است. ورود به این قسمت بجز منطقه حفاری، آزاد است. با قدم زدن در لا به لای دیوارها و ستونهای سنگی ، می توان شکوه گذشته آن را تصور کرد. دیوار دور شهر 4 کیلومتر است که 187 برج و چهار دروازه داشته که اکنون فقط یک دروازه آن که به دروازه حلب معروف است باقی مانده است. برای مشاهده ویدئو کوتاه اینجا را کلیک کنید.

خانه های باستانی حران با سقف مخروطی و کندو شکل بوده است. تعدادی از این خانه ها هنوز در این شهر وجود دارند. قدمت این خانه ها حداکثر به 200 سال قبل میرسد، هر چند که طرح مربوط به آنها به قرن سوم پیش از میلاد بر می گردد.  اخیرا تعدادی از افراد محلی با سر و سامان دادن به خانه های قدیمی خودشان، آنها را به مجموعه های بومگردی تبدیل کرده اند. ما فرصت این را داشتیم تا یکی از آنها را ببینیم. عمدتا چند اتاق کوچک در یک محوطه که با دیوار محصور شده است به هم ارتباط دارند و معمولا بیش از یک خانوار در آنها زندگی می کنند که از آشپزخانه و سرویس بهداشتی مشترک استفاده می کنند.  با توجه به اینکه هوا بسیار گرم بود، مدت کوتاهی را در یک قهوه خانه محلی نشستیم. چند خانواده کرد زبان هم مشغول نوشیدن چای و نوشابه بودند که با شنیدن صدای موسیقی کردی شروع به رقص کردی کردند. برای بازدید از این مجموعه 2 ساعت زمان نیاز است.

مقصد بعدی، بازدید از مجموعه غارهای سنگی در پارک ملی Tek Tek بود. حدودا 20 کیلومتر پس از خروج از محدوده شهر حران به سمت شرق می توان در سینه صخره هایی که در کنار جاده قرار دارند غارهایی را دید که ورودی آنها بسیار بزرگ است. این غارهای سنگی چون در منطقه Bazda قرار دارند به همین نام هم نامیده می شوند. این غارها در حقیقت معادن سنگ بوده اند که با مرور زمان اهمیت خود را از دست داده و متروکه شده اند (قدمت آنها به قرن 13 برمیگردد) شواهد گویای این واقعیت است که از سنگهای این محل در ساخت شهر حران استفاده شده است. در حال حاضر بازدید از داخل آنها امکان پذیر نیست چون ورودی غار را با نرده های فلزی بسته اند ولی اگر شما هم مثل ما کمی کنجکاو باشید می توانید با کمی دردسر از لای نرده ها رد شوید و شگفتی داخل غار را ببینید. با استخراج سنگ ها، فضای داخلی غار بسیار وسیع و کمی هم وهن انگیز است. خوشبختانه به خاطر ارتباطی که از طریق سقف برقرار است، نور خورشید بیشتر قسمتها را روشن کرده است. ستونهای عظیم سنگی در حقیقت قسمتی از این معدن هستند که برای جلوگیری از فروریزی سقف معدن دست نخورده نگه داشته شده اند. حداقل نیم ساعت برای بازدید یکی از این غارها نیاز دارید.

با ادامه مسیر بعد از 15 دقیقه با شهر باستانی شعیب می رسیم. در حال حاضر این محدوده باستانی بر روی تپه ای در روستای به همین نام قرار دارد. تقریبا محافظت فعالی از این محدوده تاریخی نمی شود. بقایای دیوارها و ستونهای سنگی نمایان است. تعدادی از خانه های این شهر در زیر زمین قرار داشته اند. همانطور که از نام آن پیداست آن را منتسب به حضرت شعیب می دانند هر چند که کاوشهای انجام شده آن را به دوره روم مربوط می دانند. شاید دیدن بچه هایی که از زور فقر چشمانشان به دست شماست از همه چیز ناراحت کننده تر باشد. توصیه می شود که بیش از نیم ساعت وقت خود را صرف این مکان نکنید.

کافی است تا حدود 15 کیلومتر مسیر را ادامه دهید تا با تابلو Sogmatar مواجه شوید. بی درنگ به جاده فرعی وارد شوید. پس از ورود به روستا اتومبیل را در کنار مدرسه پارک کنید و از تپه رو به رو بالا روید. معمولا کودکان روستا شما را همراهی می کنند تا بتوانید به سرعت نقش برجسته خدای ماه و خورشید را پیدا کنید ظاهرا اینها خدایانی بوده اند که در فرقه مذهبی آن محل پرستیده می شدند. یک کتیبه به زبان آرامی هم در صخره مجاور وجود دارد. همچنین یکی از کودکان، محلی را به ما نشان داد که شبیه یک رد پا پر روی سنگ بود. او گفت که این رد پای حضرت موسی است. مردم این منطقه اعتقاد دارند که حضرت موسی از دست فرعون به این محل فرار کرده بود. در محوطه روستا غار کوچکی قرار دارد که در آن 12 پیکر تراشیده در دیواره سنگی غار وجود دارد. متاسفانه تعدادی از آنها به خاطر نا آگاهی برخی افراد محلی صدمه خورده اند. حداقل یک ساعت برای این مجموعه لازم است. برای مشاهده ویدئو کوتاه اینجا را کلیک کنید.

هوا هنوز تاریک نشده بود که به سمت شانلی اورفا به راه افتادیم. خوشبختانه بیشتر مسیر 70 کیلومتری ما اتوبان بود و ما این مسیر را تقریبا یک ساعت و ربع طی کردیم. ابتدا به بیمارستان رفتیم و نتیجه تست PCR را گرفتیم. سپس، تصمیم گرفتیم که قبل از شام ابتدا برای خرید به مرکز خرید نزدیک هتل بود، برویم. Piazza Sanliurfa بزرگترین مال شهر است. هنگام ورود، همه افراد اپلیکیشنی را نشان می دادند که بیانگر تست PCR  منفی و یا واکسیناسیون بود. ما هم با نشان دادن برگه PCR وارد مجموعه شدیم. متاسفانه چون این مرکز خرید ساعت 9 شب تعطیل می شد، بنابراین دوستان فرصت کافی برای خرید نداشتند.

شام را در رستورانی که نزدیک Balikligol بود، خوردیم. مسیر برگشت به هتل را از کنار غارهای صخره ای Kizilkaya که در شب نورپردازی قشنگی دارند انتخاب کردیم. تقریبا صد گوردخمه در این محل وجود دارد و قدمت آنها به قرن دوم تا چهارم میلادی می رسد.

روز سوم، 16 خرداد:

صبح بلافاصله بعد از صبحانه به سمت شهر غازی انتپ به راه افتادیم. در میان راه ابتدا از کنار رودخانه فرات به سمت سد Birecik حرکت کردیم. این سد روی رودخانه فرات احداث شده است. چون این منطقه بسیار باستانی است، احداث این سد با مخالفتهای بسیاری مواجه شد ولی نهایتا احداث شد. سایت باستانی Zeugma از آبگیری این سد در امان نماند و بسیاری از قسمتهای آن به زیر آب رفت. این سایت باستانی قدمتی 2500 ساله دارد و غنی از موزاییک های رنگی و با طرح های زیباست که در نوع خود بی نظیر هستند. برای جلوگیری از نابود شدن این موزاییکها، دولت ترکیه با هزینه ای نسبت بالا، تمامی قسمت هایی را که به زیر آب می رفت، با دقت به موزه ای که به همین منظور در شهر غازی انتپ احداث کرد، منتقل نمود. البته هنوز قسمتهایی از این سایت در کنار سد وجود دارد. برای رسیدن به Zeugma از شهر شانلی اورفا تقریبا باید مسافتی معادل 115 کیلومتر را به سمت غرب طی کرد. قسمتی از جاده از میان تپه و ماهور های سرسبز و زیبایی و همچنین گندمزارهای پهناور عبور می کند که تقریبا یک ساعت و نیم طول می کشد.

 وقتی به سایت رسیدیم متوجه شدیم که روزهای دوشنبه تعطیل است. نگهبان مجموعه که ما را مضطرب و ناراحت دید، وقتی متوجه شد ایرانی هستیم، با بیسیم به همکارش گفت که اجازه دهد تا از سایت بازدید کنیم. تقریبا ده دقیقه از میان درختان زیتون و پسته پیاده روی کردیم تا به سایت زئوگما رسیدیم.

 این قسمت از سایت با سقف فلزی پوشانده شده است تا از عوامل طبیعی مثل باران و برف محافظت کند. شهر زوگما بلقیس که توسط حاکم سلوکس، نیکاتور اول تاسیس شده بود، بعدها تحت سلطه رومی ها به برجستگی و شهرت رسید. این شهر، شهر مرفه و معروفی بود تا اینکه توسط ارتش پارسی ساسانیان در سال 252 میلادی تخریب شد. در این سایت می توان ویلاهای رومی را دید که عمدتا کف آنها با موزاییک هایی با نقش و نگار زیبا آراسته شده اند. به راحتی می توان حمام و دستشویی این مکان را هم پیدا کرد. بعد از احداث سد Birecik بر روی فرات، قسمت اعظم این شهر به زیر آب رفت که خوشبختانه باستان شناسان توانستند موزاییک ها و اشیا باستانی را به موقع خارج کرده و به موزه غازی انتپ منتقل کنند.  بعد از بازدید لحظاتی را در کنار رود فرات به سر بردیم و دست و صورت را با آب فرات شستیم. بازدید از این مجموعه به یکساعت و نیم زمان نیاز دارد.

مقصد بعدی شهر غازی انتپ و موزه موزاییک های آن است. خوشبختانه از محل سایت Zeugma تا موزه حدود 60 کیلومتر است. قبل از آن سعی کردیم به کلیسای Pisirici Mescidi برویم ولی درب آن بسته بود. گفته می شود که سیستم آبی جالبی در سرداب این کلیسا وجود دارد ولی به خاطر کرونا و همچنین مرمت، تعطیل بود.

 ورودیه موزه موزاییک Zeugma که گفته می شود بهترین موزه موزاییک در جهان است، 40 لیر می باشد.  این موزه در دو طبقه ساخته شده است. موزاییک بسیار معروف “دختر کولی” در این موزه و در یک اتاق تاریک نگهداری می شود و با عنوان اثری فوق‌العاده و محبوب در تمام دنیا شهرت دارد. اثر معروف دیگر این مجموعه موزاییک صحنه “فرستادن آشیل به جنگ تروا” است. بیشتر موزاییک هایی که در این موزه نگهداری می شوند مربوط به قرن دوم میلادی هستند. بازدید از این موزه ارزشمند حداقل نیاز به یک ساعت و نیم زمان دارد. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید. 

فراموش نکنید که غازی انتپ به سبب غذاها و همچنین شیرینی های آن معروف است. پس اگر امکانش برایتان فراهم بود کمی به شکم خود برسید.

شهر غازی انتپ را به سمت شهر آدیامان و سپس سایت باستانی Pirin که به Perre هم مشهور است، ترک کردیم. این مسیر تقریبا 160 کیلومتر است که حدود دو ساعت و نیم در راه بودیم. Pirin روزگاری یکی از پنج شهر بزرگ کوماژن ها بود. سایت باستانی آن مجموعه ای از گوردخمه های سنگی است که در دامنه یک تپه سنگی حفر شده اند. ورودیه این مجموعه 10 لیر است. قدمت این مجموعه را به دوره کوماژن ها و حدود قرن اول میلادی  نسبت می دهند. برای مشاهده ویدئو کوتاه اینجا را کلیک کنید.

پس از طی 35 کیلومتر به بنای یادبود کرکس یا Karakus می رسیم. این بنا دور تا دور یک تپه ساخته شده است و شامل یک ستون با مجسمه کرکس، یک ستون با نقش برجسته پادشاه میتریدیتس دوم و خواهرش لائودیس و همچنین دو ستون دیگر که به نظر می آید سرستونهای آن نقش شیر داشته اند. این محل که به نظر می رسد مراسم آیینی و تشییع در آنجا صورت می گرفته قدمتی 2100 ساله دارد.

در مسیر خود به سمت کوه نمرود از کنار پل قدیمی Gendere گذر کردیم. این پل بر روی یکی از سرشاخه های رود فرات ساخته شده و قدمتش به قرن دوم میلادی میرسد. برای رسیدن به مجموعه نمرود باید از کوهی به همین نام بالا رفت. خوشبختانه کیفیت جاده بسیار خوب است و ما مسیر 35 کیلومتری تا پارکینگ مجموعه را حدود یک ساعته طی کردیم. 

حدود 500 متر قبل از انتهای مسیر، مجموعه رستوران- فروشگاه و همچنین بلیت فروشی مجموعه قرار دارد. قیمت ورودیه 30 لیر است. افرادی که لباس و یا کفش مناسب همراه نیاورده اند می توانند از فروشگاه، این موارد را بخرند و یا اجاره کنند.

مجموعه میراث جهانی کوه نمرود، بر فراز کوه نمرود قرار گرفته است این کوه حدود 2150 متر ارتفاع دارد و معمولا دمای هوا در آنجا چندین درجه از پای کوه سردتر است. لذا توصیه می شود که حتما بادگیر و بالاپوش مناسب همراه داشته باشید. از محل پارک اتومبیل تا قله کوه تقریبا 20 دقیقه زمان نیاز است. شما می توانید از سمت غربی یا شرقی کوه به سمت قله حرکت کنید. هر دو راه به خوبی سنگفرش شده اند و نهایتا در قله کوه به هم میپیوندند. مجسمه های غول پیکر که بر فراز قله قرار گرفته اند به سه بخش اصلی تقسیم می شوند، مجسمه های تراس شرقی کوه و ستون های تراس شمالی و مجسمه های تراس غربی کوه. مجسمه ها تقریبا مشابه هستند ولی بنا به دلایل نامشخص که احتمالا فرسایش و همچنین زلزله بوده است بر روی زمین افتاده و پراکنده شده اند. گفته می شود که آرامگاه آنتیوخوس اول نیز در این مکان قرار دارد ولی هنوز کشف نشده است. مجسمه ها ارتفاعشان بین 3 تا 10 متر و بیش از 9 تن وزن دارند. قله کوه از جایی که مجسمه ها قرار دارند حدود 40 متر بلندتر است.

 سنگریزه هایی که به صورت مصنوعی بر روی هم ریخته شده اند، سبب شده اند که قله کوه به شکل کله قندی به نظر آید. دقیقا مشخص نیست که این حجم از خورده سنگهای کوچک از کجا و به چه منظوری بر روی هم انباشته شده اند.

 بعد از مشاهده غروب آفتاب به سمت شانلی اورفا حرکت کردیم ولی از مسیر شهر سیورک. این مسیر 180 کیلومتری تقریبا دو ساعت و نیم زمان برد. حتما این ویدئو کوتاه را در اینجا نگاه کنید.

روز چهارم، 17 خرداد:

صبح بعد از مراسم صبحانه و تسویه حساب هتل به سمت شهر نصیبین حرکت کردیم. در مسیر ابتدا از  مجموعه باستانی و زیارتی ایوب نبی که شامل مقبره حضرت ایوب، حضرت الیاس و همچنین سنگ صبور بود بازدید کردیم.  این مجموعه در 100 کیلومتری شهر شانلی اورفا و 22 کیلومتری ویرانشهر قرار دارد. برای بازدید از این مجموعه نیم ساعت کافی است. 

سپس مسیر را به سمت نصیبین ادامه دادیم. شهر نصیبین مرز ترکیه با سوریه است. به لطف پیشروی 20 کیلومتری ارتش ترکیه به داخل خاک سوریه به بهانه حفظ امنیت مرزهای ترکیه، خوشبختانه آثاری از نا امنی مشاهده نشد. هرچند که در مکانهایی خودروهای زرهی و ایست بازرسیهای امنیتی وجود داشت. فاصله 130 کیلومتری ویرانشهر تا نصیبین را بدون توقف و در دو ساعت طی کردیم. شهر نصیبین از دیرباز محل درگیریهای ارتش ایران و روم بود و چندین جنگ بزرگ در زمان ساسانیان بین این دو ارتش رخ داد. شهر قامشلی در آن طرف مرز و در خاک سوریه قرار دارد. از دیدنیهای شهر نصیبین می توان به کلیسا حضرت یعقوب و همچنین به مسجد حضرت زین العابدین اشاره کرد. با استناد به کتیبه ای که بر روی مناره این مسجد وجود دارد. تاریخ ساخت مسجد به سال 1159 برمی گردد. ما تقریبا یک ساعت را در این شهر گذراندیم.

 مقصد بعدی شهر باستانی دارا بود که در 30 کیلومتری شمال غربی نصیبین واقع شده است. خرابه های باستانی شهر دارا بیانگر این است که این مکان دژ مستحکمی بود. بر اساس شواهد تاریخی،  بعد از شکست بیزانس در جنگ آناستازی، از قوای ساسانی، در سال ۵۰۵ میلادی، امپراتور بیزانس، آناستازیوس اول تصمیم گرفت به احیاء و بازسازی ده دارا پرداخته و قلعه‌ای در آنجا بسازد. دارا تنها ۵ کیلومتر با مرز حکومت ساسانی فاصله داشت و در فاصلهٔ کمی از شهر نصیبین که در دست ساسانیان بود، قرار داشت. بعدها ژوستینین یکم (یوستی نیانوس یکم) دیوارهای قلعه را استحکام بخشید و ارتفاع آن را تا ۲۰ متر بالا برد. این قلعه در سال ۵۷۴ میلادی توسط انوشیروان تسخیر شد. ضربهٔ روحی حاصل از این شکست به حدی بود که امپراتور وقت بیزانس، یوستین دوم از مقام خود استعفا کرد. خسرو پرویز در سال ۵۹۱ میلادی، در ازای کمکی که از موریس امپراتور بیزانس برای بازپس گرفتن سلطنت، از بهرام چوبین گرفته بود این قلعه را به بیزانس باز پس داد. بعد از قتل موریس توسط فوکاس امپراتور بعدی، خسرو وارد جنگ با بیزانس شده و قلعهٔ دارا را در سال ۶۰۴ میلادی به تصرف خود درآورد. در آخر در سال ۶۳۹ میلادی این قلعه توسط اعراب تسخیر شد و به مرور زمان ارزش استراتژیکی و نظامی خود را از دست داد. ورود به این مجموعه آزاد است و یک ساعت برای بازدید از آن کافی است.

 در حال حاضر در ساخت تعدادی از خانه های این روستا از بقایای شهر قدیمی استفاده شده است هر چند که جابجایی سنگهای بزرگ برای این منظور بسیار دشوار بوده است.

از دارا به سمت شهر ماردین حرکت کردیم. در مسیر تصمیم گرفتیم که از “دیر زعفران” که یک صومعه قدیمی است بازدید کنیم. این مکان در ابتدا معبدی برای پرستش شمش خدای خورشید آشوریان بوده است. رومیان آن را به قلعه‌ای نظامی تبدیل کردند. پس از خروج رومیان از این قلعه در سال ۴۹۳ میلادی این بنا به صومعه تبدیل شد. در سال ۷۹۳ میلادی اسقف اعظم ماردین این بنا را بازسازی کرد. پاتریارک کلیسای ارتدکس سریانی از ۱۱۶۰ تا ۱۹۳۲ در دیر زعفران بود و سپس به حمص جابجا شد. بازدید از این صومعه باید بطور گروهی و به همراه راهنما انجام شود. لذا امکان بازدید خارج از گروه امکان پذیر نیست. ما هم به دلیل ضیق وقت از بازدید این مکان خاص که گفته می شود 365 اتاق دارد منصرف شدیم و به سمت ماردین حرکت کردیم.

 شهر ماردین که مرکز استان ماردین است، هم اکنون بیش از 100 هزار نفر جمعیت دارد. این شهر به سبب بافت قدیمی آن که بر روی تپه واقع شده است بسیار مورد توجه گردشگران قرار دارد. بعلاوه این شهر از نظر تاریخی هم جایگاه مهمی در کشور ترکیه دارد. بیشتر ساکنین این شهر را کردهای کرمانجی تشکیل داده اند.

ماردین از شهرهای باستانی سُریانی‌نشین بوده‌است. در شهر ماردین منسوبان دین‌های مختلف از جمله مسلمان، ایزدی، سُریانی، ارمنی، کلدانی، یهودی و نسطوری زندگی می کنند (سُریانی، ارمنی، کلدانی و نسطوری شاخه‌های دین مسیحیت هستند) اکثریت مسلمانان هم اعم از کُرد، تُرک و عرب بر فقه حنفی هستند.  در نگاهی کلی به شهر، خانه های ساخته شده از سنگ آهک زرد جلب نظر می کنند. درب این خانه ها که شهرتی جهانی دارند، به دشت بین النهرین باز می شود. از آنجایی که بر روی دامنه تپه قرار دارند، حداقل دو طبقه هستند و طوری ساخته شده اند که سایه یکی بر روی دیگری نیفتد. سنگ آهک سبب خنک بودن خانه ها در تابستان و گرم شدن آنها در زمستان می شود. با تابش آفتاب، رنگ زرد این خانه ها می درخشد و همین مسئله سبب شهرت یافتن ماردین به “شهر زرد” شده است.

دسترسی به قسمت قدیمی شهر که بر روی تپه قرار دارد کمی خاص است. تنها یک خیابان اصلی و یکطرفه شما را به بالای تپه می رساند و از سمت دیگر پایین می آید. خانه ها توسط کوچه های باریک و پلکانی به خیابان اصلی متصل هستند. فروشگاههای متنوعی در دو سوی این خیابان باریک قرار دارند و پیاده رو مملو از جمعیت است. متاسفانه پیدا کردن جای پارک بسیار مشکل است و این موضوع سبب شد که شانس پیاده روی در این شهر بسیار زیبا را از دست بدهیم. 

مقصد آخر ما شهر دیاربکر بود که در 100 کیلومتری شمال ماردین واقع است. در مسیرمان به دیاربکر از کنار قلعه زرزوان گذشتیم. شهر دیاربکر بیش از دو میلیون جمعیت دارد. بیشتر جمعیت این شهر را کردهای کرمانجی تشکیل می دهند. رود دجله از میان شهر می گذرد. از آنجایی که همیشه دوست داشتیم، دجله را از نزدیک ببینیم بالاخره موفق شدیم یکی از مکان هایی را که دسترسی ساده تری به رودخانه داشت را بیابیم و دست و صورت خود را با آب دجله بشوییم.

 شهر دیاربکر دارای برج و باروی تاریخی استواری است که مربوط به دوره امپراتوری روم شرقی است. بدون شک دیوار ستبر، سیاه رنگ(از جنس سنگ بازالت) و قدیمی دور شهر مهمترین و مشهورترین بنای شهر دیاربکر است. این دیوار 5500 متر طول دارد و در لیست میراث جهانی نیز ثبت شده است.از قلعه دیاربکر که قسمتی از این مجموعه است می توان بازدید کرد ولی دیوارها و برج و باروها تحت مرمت هستند و بازدید از آنها امکان پذیر نیست. هر چند ما به دور از چشم نگهبانها موفق شدیم به بالای دیوار برویم و منظره شهر و رود دجله را تماشا کنیم. 

برای برگشتن به فرودگاه شانلی اورفا عجله داشتیم که متاسفانه در ترافیک شدید شهر افتادیم و این موضوع سبب شد که مسیر 140 کیلومتری خروجی شهر تا فرودگاه را در کمتر از یک ساعت و نیم طی کنیم. 

بلافاصله اتومبیل را تحویل شرکت اجاره اتومبیل دادیم. چون نیم ساعت در تحویل اتومبیل تاخیر داشتیم می خواستند 190 لیر ما را جریمه کنند که بعد از اعتراض ما، از خیر این جریمه گذشتند. ما در این سفر 1475 کیلومتر رانندگی کردیم و 640 لیر بابت گازوئیل پرداختیم. خوشبختانه چون فرودگاه شانلی اورفا بسیار کوچک است، تشریفات تحویل بار به هواپیما و گرفتن کارت پرواز به سرعت انجام شد. من که یک چمدان کابین سایز داشتم وسایلم را تحویل بار ندادم. اما مسئول چک کردن مدارک به من گفت که باید چمدان را به بار تحویل دهم چون نمی توانم هم چمدان و هم کوله پشتی را به داخل هواپیما ببرم و باید یکی را تحویل بار دهم. من هم جلو چشم او کوله پشتی را داخل چمدان گذاشتم ولی ناگهان با اعتراض یکی از مسافران مواجه شدم که معتقد بود من تقلب کرده ام!!!!! هر چه به او توضیح دادم که وزن چمدان من بیشتر از حد مجاز نیست به کتش نمی رفت و مرتب اعتراض می کرد.

بالاخره سوار بر هواپیما شدیم و یک و نیم ساعت بعد در فرودگاه استانبول بر زمین نشستیم. با توجه به گپ سه ساعته بین پروازها، فرصت کافی داشتم که ساعت خوبی را در کنار دوستان داشته باشم. بامداد 18 خرداد به فرودگاه دبی وارد شدم. 

*با تشکر از همراهان این سفر که تصاویر را در اختیار من قرار دادند:

• حمیدرضا جلالی

• علیرضا سامانی

• مهران نوحی

• رضا ثاقبی

افشین ایران پور

کانون گردشگران جوان ایران

af6872@gmail.com

نوشته سفر به قلب تمدن- بین النهرین علیا، ترکیه اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.