مسافرت به مناطق ناشناخته و حتی کم شناخته، جذابیت مخصوصی دارد خصوصا اینکه برای پیدا کردن اطلاعات سفر باید خیلی گشت که البته در این میان با کلی آدم جالب هم باب آشنایی باز می شود.

گاوخونی از مناطقی است که مشخصات فوق را با کیفیت بالا دارد و برای سفری دو روزه همراه با کمی هیجان برنامه ای ایده آل است.

قبل از شروع سفر این اطلاعات را مفت و مجانی داشته باشید تا انگیزه بیشتری پیدا کنید تا مطمئن شوید که سفری به یاد ماندنی در پیش خواهید داشت.

  ابتدا کمی در باره گاوخونی:

وجه تسمیه گاوخونی:

 در نوشته های مختلف گذشته و حتی حال به صورت های گوناگونی یافت شده است از جمله گاوخونی ، گود خونی ، گور خونی ، گاوخانه ، گاوخانی ، گاوخوانی و آخر آب که در زبان محلی ساکنین شهر ورزنه گاخٌنی و دریا نیز گفته می شود . همچنین بعضی ها اعتقاد بر این دارند که در گذشته گور خر های بسیاری در این تالاب زندگی می کردند و اکوسیستم منطقه خیلی مرطوب تراز زمان فعلی بوده  که موجب جذب شکارچی می شده است و حتی در حکایت ها آمده است بهرام گور در حین شکار گور خر در این باتلاق فرو رفته است و ممکن است یکی از وجه تسمیه های آن گورخونی بوده است که بعدا” به گاوخونی تبدیل شده است.

تالاب، دریاچه و یا باتلاق گاوخونی کدام درست است؟

 اولین تعریف علمی تالاب توسط کنوانسیون بین المللی رامسر ارائه شد. بر اساس این تعریف تالاب شامل مناطق مردابی ، آب مانده ؛ نم زارهای سیاه و باتلاقی ، برکه های مصنوعی یا طبیعی که به طور دایم و یا موقت دارای آبی ساکن یا روان، شیرین ،شور یا نیمه شور هستند و یا مناطقی از سواحل دریا است که در هنگام جذر ارتفاع آب در آنها بیش از 6 متر نباشد .با توجه به ناقص بودن تعریف فوق که بعضا” دارای نقاط مبهمی است، کمیسیون تالابهای کشور در سال 1362 تعریف دیگری را به شرح ذیل از تالابها عنوان کرد که نسبت به بقیه قابل درک تر و کامل تر است : ” تالاب ناحیه ای از مظاهر طبیعی و خدادادی است که در روند پیدایش ، خاک آن توسط آبهای سطحی  زیر زمینی به صورت اشباع شده درآمده و در طی یک دوره کافی و شرایط عادی محیطی تشکیل شده است و دارای توالی زیستی می باشد . این مجموعه دارای جوامعی از گیاهان  جمعیت هایی از جانوران ویژه است که امکان سازگاری در چنین نقاطی را دارند.”

کمی درباره گاوخونی:

 تالاب گاوخونی در انتهایی ترین قسمت حوضه آبریز زاینده رود قراردارد. وسعت آن بالغ بر 3616 کیلومتر مربع که حدود 2871 کیلومترمربع آن در استان اصفهان و مابقی در استان یزد قرار گرفته است. از شمال کوهپایه- سگزی از شرق به حوضه کویر سیاه کوه از جنوب به  اسفنداران – دستجرد و از غرب  جرقویه محدود می شود.

این تالاب در منتهی الیه رود خانه های زاینده رود ، زر چشمه و ایزد خواست قرار گرفته است. ارتفاع تالاب از سطح دریا 1475 متر و نوسانات آب در آن به نیم (5/0 ) متر می رسد ،     حداکثر عمق این تالاب در فصل پر آبی حدود 1 ( یک ) متر است . مساحت تالاب 470 کیلومتر مربع گرچه وسعت آن متغیر و تا 719 کیلومتر مربع می رسد . بیشترین عرض آن 15 کیلومتر و طول آن تقریبا” 25 کیلومتر می باشد. منبع تامین آب تالاب، رودخانه زاینده رود است. آبهای ورودی به آن ناشی از شورآبها و زهک های زمین های مجاور رود خانه است. میزان آب دریاچه بستگی زیادی به وضعیت آب وهوایی، بارش و حجم آب ورودی رودخانه زاینده رود داشته و  بسیار متغییر است به طوریکه در سالهای کم باران تقریبا” تمامی تالاب در فصل تابستان خشک می شود و وسعت بخش دائمی تالاب در فصل تابستان تا 120 کیلومتر مربع کاهش می یابد . اطراف تالاب را اراضی غیر مزروعی فرا گرفته است . فقط در بخش شمال غربی آن آثار زراعت مشاهد ه می شود که به علت شوری آب ، کشاورزان دست از زراعت براشته اند و در حال حاضر تا شعاع حدود 15 کیلومتری اطراف تالاب زمین زراعتی و آبادی وجود ندارد .

 محیط پیرامون تالاب با ویژگی های خاص و متفاوت جغرافیایی همراه است. بخش های شمالی و شمال غربی آن که در مصب رودخانه قرار گرفته آخرین حد جریان آب شیرین رودخانه است، مصب رودخانه انباشته از جلبک های سبز بوده و حرکت آب در این ناحیه کند است. ابتدای آن را  نیزارها و گزستان انبوه فرا گرفته است . در کنار و اطراف مصب،  آبگیرهای زیاد  وجود دارد که به دلیل شور بودن نسبی اراضی، آب آن شور شده  و معمولا در طول تابستان تبخیر    می شود . در حاشیه جنوبی تالاب نمکزار وسیعی وجود دارد که در اثر تبخیر زیاد آب و باقی ماندن و انباشته شدن کریستالهای نمک بوجود آمده است . نمک این بخش استخراج شده و مورد بهره برداری قرار می گیرد. در غرب و جنوب غربی منطقه تپه های ماسه بادی قرار دارد که خود اکوسیستمی متفاوت با تالاب و مصب آن را بوجود آورده است. این تپه ها در اثر وزش بادهای کویری شکل گرفته اند و عاری از پوشش گیاهی طبیعی و خاصی هستند و  از نظر زیبایی شناسی برای خود جایگاه ویژه ای  دارند  و شکل گیری آنها بر حسب تعییرات جهت وزش باد متفاوت است گاهی ارتفاع این تپه ها به بیش از 150 متر می رسد.

نهایتا” بخش شرقی تالاب را دشتی تپه ماهوری محاط در کوهستانهای بلند و در طول محور اصفهان – نایین احاطه کرده است . “کوه سیاه” در منتهی الیه شمال غربی این دشت و در کنار مصب تالاب گاوخونی قرار گرفته است . پوشش گیاهی این تپه ماهورها و دشت ها از گیاهان خشکی پسند استپی  متنوع مثل درمنه دشتی، اشنان، جارو سفید، خارشتر، انواع شورها، ارمک، گز، قیچ، پرند، سبد و افدرا تشکیل شده است .

برنامه سفر:

پس از گذر از اصفهان وارد  جاده محمدآباد- حسن آباد که در جنوب شرقی شهر اصفهان قرار دارد، می شویم. پس از 90 کیلومتر به شهر کوچک حسن آباد می رسیم. حسن آباد در غرب تالاب گاوخونی قرار دارد. برای بازدید از تپه های ماسه ای دو راه در پیش رو قرار دارد: میتوان حدود 10 کیلومتر را به سمت جنوب رفت و در منطقه خارا که محل استحصال نمک از تالاب است، این تپه ها را مشاهده کرد و یا وارد جاده ورزنه شد.

نزدیک ترین تپه های ماسه ای به جاده آسفالته حسن آباد – ورزنه تقریبا در کیلومتر 30 قرار دارد. موقعیت دقیق این تپه ها را می توانید در جدول زیر پیدا کنید. در صورتی که بارندگی نباشد با اتومبیل شخصی می توان فاصله جاده تا تپه ها(  حدود 500 متر) را طی کرد.

شهر ورزنه در کنار زاینده رود قرار دارد. پل قدیمی و کبوتر خانه بسیار بزرگ شهر از مناطق دیدنی هستند. به راحتی می توان شب ، در کنار زاینده رود و در پارک کوچکی که در کنار پل باستانی ساخته شده است، اقامت کرد(مراقب پشه ها و تردد شغال ها باشید! )

جاده ای که به سمت تالاب می رود در قسمت  شمالی زاینده رود قرار دارد. این جاده خاکی است و پس از 16 کیلومتر جاده فرعی که با تابلو”آبشار شاخ کنار” مشخص شده از آن منشعب می شود و 500 متر بعد به زاینده رود می رسد. در اینجا آبشاری که ارتفاع آن حدود 2 متر است قرار دارد. بیشتر به نظر می آید که آب بندی بوده برای هدایت آب به زمینهای پایین دست.

30 کیلومتر بعد از ورزنه به مصب زاینده رود در تالاب گاوخونی می رسیم. رودخانه در تالاب پخش می شود و به تدریج در این سرزمین سفید رنگ محو می شود. هنوز هم می توان به راحتی دسته های بزرگ فلامینگو را در مصب رود مشاهده کرد. حدود 400-300 متر می توان وارد ساحل تالاب شد از این به بعد به علت وجود گل های چسبنده حرکت مشکل است.

سیاه کوه که توده ای بزرک از سنگهای سیاه است در شمال این منطقه قرار دارد و به راحتی می توان برای مشاهده بهتر تالاب از آن بالا رفت.

با ادامه جاده به سمت شرق و پس از 24 کیلومتر به چشمه رعد و 6 کیلومتر جلوتر به قلعه خرگوشی می رسیم. قلعه خرگوشی، کاروانسرایی است که در سردر آن 1023 ه.ق حک شده. در روزگاران قدیم در مسیر جاده ابریشم قرار داشته،اکنون نیز به یمن داشتن یک حلقه چاه، آبشخور گوسفندان است. می گویند وجه تسمیه آن بخاطر وجود خرگوشان بسیار در این محل بوده. عده دیگری این نام را به این سبب می دانند که مالک آنجا در روزگار قدیم برای ورود کاروان ها از آنها مالیات می گرفته که اصطلاحا به آن مالیات بر مبنای “گوش خر” می گفتند. مثلا چند راس گوسفند را یک گوش خر و چند نفر انسان را یک گوش خر و هر راس خر را با بار یک گوش خر محاسبه می کردند.

این منطقه معادن “سنگ گرانیت قرمز” بسیار معروفی دارد. از قلعه خرگوشی تا روستای سورک 26 کیلومتر فاصله است. از این پس جاده آسفالته بوده و 60 کیلومتربعد به شهر باستانی و زیبای عقدا در حد فاصل یزد به نایین می رسد.

 افشین ایران پور    

     کانون گردشگران جوان ایران      

  Iranpour@kanoonirangardan.ir

نوشته گزارش سفر تالاب گاوخونی اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

27 دی ماه 1386 با قطار ساعت 16:40 به سمت اهواز حرکت کردیم.به علت شرایط بد آب و هوایی و یخ زدگی ریلها قطار با تاخیر به راه افتاد.از قرار معلوم قطاری که قبل از ما  در مسیر اهواز در حرکت بود دچار سانحه شده ، لکوموتیوش آتش گرفته بود که این موضوع نیز مشکلی بر مشکلات قبلی افزوده بود به نحوی که قطار با 6 ساعت تاخیر به اهواز رسید.در اهواز طبق هماهنگی قبلی که توسط آقای فخاری نیا انجام شده بود با مینی بوس به طرف تالاب شادگان حرکت کردیم. برای رسیدن به تالاب شادگان ابتدا باید از اهواز به سمت آبادان حرکت کرد بعد از حدود 50 کیلومتر به روستای دارخوین می رسیم.از دارخوین به سمت شرق ادامه مسیر می دهیم این راه بعد از 25 کیلومتر به شادگان می رسد. پس از 10 کیلومتر تالاب شروع می شود و تا شادگان ادامه دارد.در مسیر از روستای صراخیه و رُگبه گذر می کنیم.شادگان شهری است که جمعیت اصلی آن را عشایر عرب زبان تشکیل می دهند و در بیشتر تابلو های راهنمای شهری هم به دو زبان عربی و فارسی اطلاع رسانی شده است. از شهر شادگان و از میان جاده ای باریک که از میان نخل ها عبور می کرد به روستای عبودی رسیدیم.تصور می کردیم که از این قسمت تالاب بتوانیم وارد تالاب شویم ولی قایق مناسب پیدا نکردیم و به ناچار به روستای کوچک صراخیه برگشتیم.اهالی روستا برای قایق های خود اسکله کوچکی در کنار جاده برپا کرده اند.بیشتر قایق های این منطقه شکل جالبی دارد.

این قایق ها کشیده و دراز و با عرض کم هستند و چون عمق تالاب کم است برای حرکت بجای پارو از چوب های بلندی استفاده می کنند بدین ترتیب که چوب را به کف تالاب فشار می دهند و در جهت مناسب حرکت می کنند.از این قایق ها جهت تردد در تالاب، حمل احشام،حمل علوفه و ماهیگیری استفاده می شود. اهالی تالاب شادگان از کودکی قایق رانی را می آموزند و در تالاب کودکان و زنان را می توان دید که مشغول قایقرانی هستند.

 ما با توجه به فرصت اندکی که داشتیم به سختی توانستیم دو قایق که به موتور مجهز بودند را پیدا کنیم.

تالاب شادگان بزرگترین تالاب ایران است  و از شادگان تا آبادان ادامه دارد.پوشش گیاهی عمدتا نی است.در میان تالاب جزیره های کوچکی نیز وجود دارد،بعضی که نزدیک روستا یا جاده قرار دارند مسکونی هستند در بعضی دیگر تعدادی گاومیش دیدیم که مشغول چرا بودند علی رغم اینکه ما در نزدیکی غروب آفتاب در تالاب مشغول گشت زنی بودیم ولی توانستیم تعدادی اگرت کوچک و بزرگ،مرغابی،حواصیل خاکستری و آبچلیک را ببینیم.

شغل اصلی اهالی ماهیگیری و همچنین پرورش گاومیش است.ما حدود یک و نیم ساعت در میان آبراهه های داخل تالاب گشتیم.یکی از این آبراهه ها از میان روستا عبور می کند هر خانه روستایی برای خود ساحلی کوچک و اختصاصی دارد و از آن برای تردد آبی قایق های خود استفاده می کند. این محل عمدتا به حیاط خانه راه دارد و درب دیگر خانه به کوچه باز می شود.

 این ویژگی خاص زندگی سبب شد تا برای آشنایی بیشتر با این افراد به میان آنها برویم. این مردم عرب زبان بودند و مثل سایر روستائیان کشورمان ،مهمان نواز.ورود جمع ما به این روستا به سرعت با عکس العمل جالبی همراه بود.مردان جوان روستا به ما نزدیک شدند و کنجکاوانه به دنبال این بودند که به چه منظور به روستای آنان آمده ایم.زنان روستا از کنار در و پنجره حرکات ما را زیر نظر داشتند و کودکان با سر و صدای زیاد سعی در جلب توجه داشتند.

به دعوت یکی از اهالی به خانه ای وارد شدیم و با نان گرم پذیرایی شدیم.نان را در خانه زنان و دختران می پزند.تنور نانوایی برخلاف تنورهای مناطق سردسیر در روی زمین قرار دارد و نانوا ایستاده نان را به داخل تنور می چسباند.پسر صاحب خانه که عباس کاملی نام داشت به تازگی ازدواج کرده بود و بر خلاف سایر هم عشیره ایهای خود همسر خود را از میان دخترعموهای خود انتخاب نکرده بود.آقای هوشنگ عبدالکریم حمودی مردی حدودا 50 ساله دارای 10 فرزند(7 پسر و 3 دختر )بود و در جزیره ای کوچک در داخل تالاب و به قول خودشان هور در مجاورت جاده زندگی می کرد.در اکثر خانه ها گاومیش نگهداری می شود و از شیر آن محصولات لبنی تهیه می کنند و مقداری از آن را می فروشند.در ایام محرم تمامی شیر گاومیشها نذر می شود.پس از غروب آفتاب علی رغم اصرار آقای حمودی به سمت اهواز حرکت کردیم.

دکترافشین ایران پور

کانون گردشگران جوان ایران

iranpour@kanoonirangardan.ir

www.kanoonirangardan.ir/

نوشته گزارش برنامه تالاب شادگان اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.