ساعت 9/30 صبح 85/7/14 از تبریز به سمت جلفا حرکت کردیم. فاصله تبریز تا جلفا 130 کیلومتر است و شهرهای صوفیان و مرند و همچنین منطقه حفاظت شده کیامکی نیز در بین راه قرار دارند. حدوداً 1.5 ساعته می توان به جلفا رسید.

جلفا شهری کوچک و مرز رسمی ایران و جمهوری خودمختار نخجوان آذربایجان است ، به این سبب رونقی نسبی دارد.جلفا دو بازارچه مرزی دارد که یکی در نزدیک گمرک و دیگری(بازارچه مرزی آراز) در ابتدای جاده ساحلی شرقی قرار دارد .عمدهً اجناس این بازارها محصولات چینی درجه سه و چهار است!

از کنار رود ارس به  سمت غرب ادامه مسیر دادیم وپس از16کیلومتر و در 3 کیلومتری کرانه جنوبی ارس به کلیسا سن استپانوس رسیدیم . کلیسایی قدیمی ، که در دره ای به نام دره شام قرار دارد.تا پیش از جنگ جهانی اول همه ساله هزاران زائر مشتاق به زیارت این کلیسا می آمدند. نام این کلیسا از نام استپانوس، شهید اول راه مسیحیت گرفته شده است.این کلیسا در دژی استوار واقع شده است و به مجموع این” دژ وانگ سن استپانوس” می گویند.این وانگ همانند سایر وانگ های ارمنیان محل اجتماعات طلاب ،خطاطان، نقاشان، نویسندگان ،مورخین و دانشمندان بود که برخی از این آثار را می توان درساختمان کلیسا مشاهده کرد.مساحت این وانگ 450 متر مربع است .گرداگرد وانگ،باروئی سنگی و مرتفع کشیده شده و هفت برج مدور در چهار گوشه بارو، وسط بارو شرقی و دو طرف دروازه ورودی بنا شده است. محوطه خارجی کلیسا سرسبز با درختان کهنسال است.جوی آبی که از چشمه ای در دامنه کوه سرچشمه می گیرد پس از گذر از کنار کلیسا به استخری بزرگ می ریزد.این مجموعه در ایام تعطیل ، پذیرای گردشگرانی است که از نقاط مختلف ایران برای گردش و همچنین انجام برخی مراسم مذهبی به این محل سفر می کنند.

گفته می شود در سال 976 میلادی “کاتولیگوس خاچیک” رهبر ارامنه ،اسقف اعظم“بابگن” را به سرپرستی وانگ سنت استپانوس برگزید و او با هزینه پادشاه ارمنستان کلیسایی در محوطه وانگ بنا کرد. کلیسای کنونی در حد فاصل قرون 12- 10 میلادی جایگزین کلیسا قدیمی  شد.سبک معماری آن آمیزه ای از معماری اورارتوری، اشکانی و رومی است.بنای این کلیسا سه قسمت اصلی دارد:برج ناقوس، نمازخانه و اجاق دانیال.برج ناقوس بر روی ایوان دو طبقه ای متصل به دیوار جنوبی کلیسا قرار گرفته و دارای گنبدی هرمی شکل هشت ضلعی است که بر روی هشت ستون استوانه ای از سنگ سرخ با سر ستونهای زیبا استوار شده است.پیشانی طاقهای بین این ستونها با نقوش برجسته فرشته، صلیب، ترنج و ستاره هشت پر زینت یافته است. نمازخانه در زمینی به ابعاد 21*16 متر بنا شده است.در ورودی کلیسا در بخش غربی کلیسا واقع شده و 5/1 متر پهنا و 5/2 متر ارتفاع دارد یکی از شاهکارهای هنری است و با دهها گل و ستاره هشت پر ، در درون خانه های هشت ضلعی متقارن تزئین شده است.اجاق دانیال(دانیال از قدیسین قرن 5 بوده) تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که 6 متر عرض و 20 متر طول دارد.محل غسل تعمید در انتهای شرقی تالار واقع است که در آن سکوی بلندی به چشم می خورد که میز سنگی غسل تعمید در وسط آن قرار دارد. فضای داخلی به شکل صلیب و از سه قسمت ایوان، نماز خانه و محراب تشکیل شده است.ایوان بر روی دوستون و دو نیم ستون قرار گرفته در پشت آن و زیر گنبد اصلی کلیسا نمازخانه کلیسا واقع شده است.محراب در قسمت شرقی نمازخانه قرار گرفته که 96 سانتیمتر از کف نمازخانه بلندتر است . درون معبد سه نمازگاه سنگی قرار دارد که یکی در وسط محراب و دو تای دیگر در طرفین نمازخانه بزرگ قرار دارند.

این کلیسا از دیرباز مورد توجه ارامنه قرار داشته و در قسمت جنوبی آن مدرسه ای جهت فراگیری علوم دینی ساخته شده است که اکنون این اتاقها در حال مرمت و نوسازی هستند و احتمالا جهت اقامت زائرین در نظر گرفته خواهد شد.بر سردر ورودی کلیسا کتیبه ای به زبان فارسی وجود دارد که در سال 1247 قمری نوشته شده و بازگو کننده اتفاقی تاریخی در سال 1246 قمری است که در آن سال عباس میرزا پسر فتحعلی شاه قاجاربعد از گذر، این مکان را – که به قریه دره شام معروف بوده –  به قیمت سه صد(سیصد)تومان از والی آنجا(محبعلی بیک نخجوانی) می خرد و وقف این کلیسا( که در آن موقع تحت خلافت شخصی به نام سرکیس بوده) می کند. سپس در قسمتی از این کتیبه به خلفای بعدی امر می کند که : اولاً واجب است به دولت شاه ایران دعا نمایند و ثانیاً نفرین خدا بر کسی باشد که این روستا را بفروشد یا صرف کارهایی غیر عبادی کند.

در چهار دیوار خارجی کلیسا تعداد زیادی نقش برجسته صلیب با طرحهای مختلف به چشم می خورد که اکثرا نوشته هایی به خط ارمنی در زیر آن وجود دارد.در ضلع شرقی نقش برجسته سنگسار کردن استپانوس مقدس، در ضلع غربی مصلوب شدن حضرت مسیح،در ضلع شمالی صعود حضرت مسیح و در ضلع جنوبی نیز در نقش برجسته ای دیگرحضرت مسیح را در آغوش مریم مقدس می بینیم در حالی که زن و مردی در کنار ایشان زانو زده اند.

از کناره ارس به سمت غرب حرکت کردیم ، در هنگام گذر از آخرین پاسگاه مرزی حوزه استحفاظی آذربایجان شرقی، مشخصات اتومبیل و تعداد سرنشینان ثبت شد سپس اجازه عبور صادر شد.همچنین به ما گفته شد که تا قبل از ساعت 7 شب حتما برگردیم چون بعد از این ساعت درب ورودی بسته شده و ترددی صورت نخواهد گرفت! درست در کنار این پاسگاه آثاری از بقایای روستایی قدیمی به چشم می خورد که شاید به دلیل مسائل مرزی به آن توجهی نشده است.

در کناره های ارس علی رغم تابلوهای متعددی که افراد را از عکاسی ، شنا و ماهیگیری منع کرده است،اشخاصی را مشغول ماهیگیری دیدیم.چون این منطقه جزو مناطق حفاظت شده است و طبق قوانین از تعلیف و چرای دام جلوگیری می شود لذا پوشش گیاهی حفظ شده است.آنسوی ارس جمهوری نخجوان قرار دارد ، در سراسر خط مرزی ،خط راه آهن برقی را می توان دید که ظاهراً در جنگ ارمنستان با آذربایجان آسیب دیده و دیگر از آن استفاده ای نمی شود.مرزبان ها و چوپانهای آنسوی مرز به راحتی دیده می شوند.در کناره شمالی ارس شهرهایی بزرگ از جمهوری نخجوان مشاهده می شوند.در 50 کیلومتری غربی جلفا ، به سد بزرگ ارس که سد مشترک ایران و آذربایجان است می رسیم.

سد ارس، سدی خاکی است که دریاچه ای بزرگ دارد و از آن، جهت کنترل سیلابها،آبیاری کشتزارها و همچنین به مقدار کم برای تولید برق استفاده می شود. قبل از رسیدن به سد ارس در پاسگاه مرزی دیگری که مربوط به حوزه استحفاظی آذربایجان غربی می شود دوباره به همان سوالات قبلی پاسخ گفتیم.اگر نقشه ای در دست نداشتیم تصور می کردیم که حتماً این سوالات برای عبور از خط مرزی است!!!

در کنار رود ارس و نزدیک سد، تعداد قابل توجهی  حواصیل،مرغ دریایی،باکلان و گونه های مختلفی از مرغابی ها را دیدیم. به گفته افراد محلی ماهی کپور و زردپر و نوعی ماهی سفید، جمعیت غالب ماهی های این رودخانه مرزی را تشکیل می دهند.

ارس عمدتا از میان دره ای تنگ عبور می کند و به سبب شکل زیبای کوهها و سرسبزی کرانه آن، جاذبه ای بالقوه برای جذب گردشگر دارد ولی توجه بیش از حد به مسائل مرزی مهمترین عامل دافعه برای  حضور گردشگران است.به جرات می توان گفت که ارس با توجه به حجم و سرعت مناسب آب و دسترسی آسان جاده ای به کرانه های آن ، از معدود رودخانه های ایران است که قابلیت جذب توریست ورزشی در زمینه قایق رانی در آبهای خروشان را دارد.

در 5 کیلومتری جلفا پاسگاه مرزی عباسی قرار دارد که گفته می شود عهد نامه گلستان بین ایران و روسیه در آنجا نوشته شده است.

افشین ایران پور

کانون گردشگران جوان ایران

iranpour@kanoonirangardan.ir

نوشته جلفا و کلیسا سنت استپانوس اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

صبح چهاردهم خرداد 86 قطار تهران-تبریز راس ساعت 7 صبح به ایستگاه راه آهن تبریز وارد شد.طبق برنامه، بلافاصله به سمت صوفیان و آنگاه شبستر حرکت کردیم .در شبستر از آرامگاه شیخ محمود شبستری که از عرفای بنام بود .بازدید کردیم.این آرامگاه اکنون در حال باز سازی است .

   بندر شرفخانه دومین ایستگاه ما بود . این بندر قدیمی که در شمال دریاچه ارومیه قرار دارد از بنادر قدیمی این دریاچه به شمار می آید که زمانی فعالیت اقتصادی زیادی داشته است .راه آهن سراسری از این بندر عبور می کند.هنوز بندر شرفخانه بندر فعالی است و معدود کشتی های داخل دریاچه از این بندر حرکت می کنند.از اسکله قدیمی به وضوح می توان حدس زد که آب دریاچه بیش از چند متر کاهش داشته است و ساحل بیش از صد متر عقب نشینی کرده است.به علت شیب کم ،نزدیک ساحل ، عمق آب بسیار کم است. لذا ورود کشتی ها به اسکله این بندر با مشکل مواجه است و کشتی ها مجبور هستند دور از ساحل لنگر انداخته ،سپس با قایق به ساحل بیایند. آثار رسوبات نمکی در ساحل،کنار آب ،روی سنگها و پایه های چوبی اسکله به صورت بلورهای نمکی به چشم  می خورند.آب دریاچه موجهای کوتاه و پرقوامی دارد که به سنگینی حرکت می کند و نشانه غلظت بالای مواد محلول در آب است.آب بسیار شور و اشباع از نمک است. به سختی می توان در این دریاچه غرق شد.

 مهمانسرای جهانگردی و همچنین مکانی که جهت کمپینگ در روبروی آن در نظر گرفته شده است،محل مناسبی برای اقامتی یک روزه است امکاناتی نظیر آب شیرین و سرویس بهداشتی هم در اینجا وجود دارد.

بعد از رسیدن به سلماس ابتدا وارد جاده ارومیه شدیم و از نقش برجسته خان تختی (13 کیلومتری سلماس-ارومیه)که مربوط به دوره ساسانی است بازدید کردیم. این نقش برجسته در کنارجاده اصلی ودر سمت شرقی جاده قرار دارد و پادشاه ساسانی (احتمالا شاپور اول) را در حالی که سردار رومی (احتمالا والرین) را به زیر سم اسب خود دارد نشان می دهد.

دوباره به سمت سلماس و سپس به سمت شهر خوی حرکت کردیم. نهار را در کنار رودخانه قطور چای نزدیک شهر و در کنار پلی قدیمی خوردیم. این همان رودی است که به ارس می پیوندد.

خوی شهر زیبا و سرسبزی است. بی درنگ سراغ مقبره منسوب به شمس تبریزی را گرفتیم که در کنار مناره ای حدود 15 متری قرار دارد. دیواره های این برج با جمجمه ها و شاخ های بز کوهی تزئین شده است گفته می شود که این جمجمه ها شکار یک روز شاه اسماعیل صفوی بوده است. قبری منتسب به شمس تبریزی در پای مناره وجود دارد. این مناره و محوطه کوچک آن که در کوچه ای تنگ و باریک قراردارد، در حال مرمت است.

خوی را به سمت چالدران ترک کردیم. جاده ای بسیار زیبا که از میان دشتهایی سرسبز و وسیع عبور می کند. باران بهاری طراوت خاصی را به هوا داده است. رنگین کمان زیبایی این منظره را تکمیل کرده است. چالدران شهر کوچکی است که حال و هوای روستایی دارد. بلافاصله این شهرکوچک را به سمت قره کلیسا ترک می کنیم. تا قره کلیسا 30 کیلومتر راه است. جاده فرعی کوتاهی ما را به قره کلیسا می رساند این کلیسا که در بین ارامنه اهمیت خاصی دارد برفراز تپه ای ساخته شده است وگنبدی هرمی شکل ودوازده ترک دارد. قسمت شرقی بنا با سنگ سیاه و قسمت غربی آن با سنگ سفید تزئین شده است. برروی دیواره های کلیسا نقوش برجسته فراوانی به چشم می خورد. قسمت سیاه رنگ قدمتی بیشتر دارد که قسمت سفید رنگ بعدها به آن اضافه شده است. درکنار این مجموعه آثاری از آسیابی قدیمی به چشم می خورد.

بعد از غروب آفتاب به سمت  شوط  و سپس  ماکو حرکت کردیم و در مهمانسرای جهانگردی ماکو ساکن شدیم.

صبح از شهر ماکو بازدید کردیم. ابتدا عمارت کلاه فرنگی را که در حال مرمت کلی بود را دیدیم. نسبت به دفعه قبل ( دو سال گذشته ) به طور جدی در حال مرمت بود. سپس به سمت مسجد حضرت ابوالفضل که درست در زیر صخره عظیم و دیواره ای که شهر ماکو را در برگرفته است رفتیم. چند نفر قصد داشتند که از صخره ها صعود کنند. گفته می شود تاکنون هیچ گروهی نتوانسته این دیواره عظیم را صعود کند. بیشتر قسمت این دیواره شیبی منفی دارد لذا نیاز به ابزار ویژه و گروههای بسیار کارآزموده است. در نیمه های مسیر پرچم ایران را می توان دید که گفته می شود در سال گذشته توسط تیمی سنگ نورد در آنجا کار گذاشته شده است.

هنوز آثار قلعه قدیمی ماکو با دیواره ها و برج و باروها در زیر این صخره عظیم وجود دارد. شهر ماکو در میان دره ای قرار دارد و درست به این دلیل ماکو گفته می شود یعنی ما بین دو کوه. البته عده ای می گویند نام این شهر ماه کو بوده چون مسافرانی که در شب سفر می کردند وقتی وارد این دره و شهر شده اند، چون به دنبال ماه گشتند آن را نیافتند از آن پس به آن ماه کو یا ماکو گفته اند.

کاخ سردار ماکو یا باغچه جوق، باغ بزرگ به همراه عمارتی زیباست که در دوره قاجار به سردار ماکو تعلق داشته است متاسفانه در روزی که ما قصد بازدید از آن را داشتیم تعطیل بود.

 از ماکو به سمت بازرگان حرکت کردیم و قبل از رسیدن به گمرک بازرگان وارد جاده ای در سمت شمالی بلوار داخل شهر شدیم که پس از عبور از چند گردنه درست از کنار مرز ایران و ترکیه به سمت شمال کشیده شده است.

 منظره کوه آرارات بزرگ و کوچک که به فاصله کمی از مرز ایران و ترکیه و در داخل خاک ترکیه قرار دارد بسیار دیدنی است. خصوصاً از بالای یکی از گردنه ها وقتی به دامنه کوه آرارات کوچک که به داخل مرز ایران کشیده شده است بنگریم، گدازه ها ی آتشفشانی سیاه رنگ را می بینیم که جاده مرزی چون نوار سفیدی از آن عبور کرده است.

 در دامنه این کوه زیبا عشایر شاهسون ساکن هستند. مردمانی مهربان و مهماندوست. با تمام فقری که دارند ما را به چند کاسه ماست محلی و نان داغ دعوت کردند. با ادامه مسیر و درست در منتها علیه این دشت وسیع به پاسگاه مرزی چشمه ثریا می رسیم. چشمه ثریا در حقیقت چشمه ای پر آب است که آب گیر نسبتاً بزرگی با نی های بلند را در کنار خود پدید آورده است میل مرزی و سیمهای خاردار و همچنین پرچم ایران در یک طرف و پرچم ترکیه در سمت دیگر بیانگر منطقه مرزی است. مرزبانان ترکیه در آن سوی این خط فرضی چهره ای گشاده و بسیار مهربان دارند چشمه ثریا شمالی ترین نقطه ایران است.

 چند دقیقه ای را در کنار چشمه گوارا منسوب به ثریا می نشینیم با زبان بین المللی ایما و اشاره با آنسوی سیمها صحبت می کنیم و پس از تشکر و خسته نباشید به مرزبانان کشورمان که از اقصی نقاط کشور در حال پاسداری از این قسمت از خاک کشور هستند از آنها خداحافظی می کنیم. اکنون از کناره شمالی خط مرزی به سمت شرق به مسیر خود ادامه می دهیم. مسیر هموار است. همچنان آثار گدازه های آتشفشانی را می توان، دید. خانه های مردم روستایی از سنگهای سیاه آتشفشانی درست شده است بیش از چند کیلومتر از جاده از میان تالاب بسیار زیبایی که به آن آق گل می گویند عبور می کند. پرندگان تالابی و مهاجر به وفور در اینجا دیده می شوند. از حواصیل و باکلان گرفته تا لک لک و پرندگان شکاری.

رود ارس که بعد از گذر از مرزهای ارمنستان و ترکیه اکنون به ایران رسیده است نماینگر مرز ایران با جمهوری خودمختار نخجوان، آذربایجان است.

پل دشت شهر کوچکی است که برای صرف نهار در آنجا توقف کردیم. پل سفید رنگی بر روی ارس مابین پل دشت و آذربایجان زده شده است ولی ترددی درآن جریان ندارد. ادامه مسیر از کنار ارس به سد ارس ختم می شود که دریاچه ای بزرگ و وسیع دارد( بیش از 30 کیلومتر طول دریاچه آن است). در آن سوی دریاچه می توان شهر نخجوان را دید.

در مجاورت دریاچه کشتزارهای وسیعی وجود دارد. پس از عبور از کنار تاج سد که ارتفاع آن حدود ۷۰ متر است رودخانه ارس  پرخروشتر در جریان است.جاده نیز از کنار رودخانه عبور می کند لحظه ای را در کنار رودخانه ایستادیم تا دستی به آب بزنیم.امان از دست این همه پشه سمج.تا به خودمان آمدیم حتی از روی شلوار هم گزیده شدیم.با ادامه این جاده و عبور از پاسگاه مرزی به سه راهی می رسیم که تابلو کلیسا سنت استپانوس روی آن نسب شده است. هوا کاملاً تاریک شده بود که به کلیسا رسیدیم و در محوطه اطراف کلیسا چادر زدیم. باران شبانگاهی تعدادی از چادرهای ما را خیس کرد. صبح به بازدید از کلیسا مشغول شدیم. گزارش مفصل از این کلیسا در گزارش جلفا نوشته شده است.

حدود ظهر به سمت شهر مرزی جلفا حرکت کردیم. جلفا پل سفید زیبایی بر روی ارس دارد که خط آهن ایران ـ آذربایجان از روی آن گذر می کند در کنار پل مزار و یادبود سه شهید گمنام در دفاع از مرزهای ایران در مقابل تهاجم روسها وجود دارد. حدود 40 کیلومتر پس از جلفا قبل از رسیدن به سیه رود جاده ای فرعی به طول 7 کیلومتر به سمت جنوب وجود دارد که در انتهای جاده آبشارهای طبیعی و زیبای آسیاب خرابه قرار دارد. آب این آبشارها از جویی تامین می شود که  به صورت متناوب در بالای دره ای قرار دارد که به سمت  کف دره جاری است. اطراف این آبشارها که بلندترین آنها حدود 20 متر ارتفاع دارد از گیاهان و درختچه های فراوان سرسبز پوشیده شده است. گرمای هوا و خنکی آب وسوسه آب تنی را در بازدید کنندگان ایجاد می کند و در جایجای این محل جمع زیادی را می بینیم که مشغول آب بازی هستند.

 آسیاب خرابه که اسم خود را از آسیابی گرفته که روزگاری در این محل وجود داشته، تفریحگاه و تفرجگاه بسیاری از دور و نزدیک هستند. تورهای طبیعت گردی زیادی برای بازدید از این محل از تبریز و حتی تهران و شهرهای مجاور در این منطقه برنامه برگزار می کنند. در سیه رود برای سوختگیری حدود یکساعت معطل شدیم چون سوخت را تنها با حواله فرمانداری به وسایل نقلیه تحویل می دهند. از کنار ارس مسیر را به سمت شرق ادامه می دهیم و با گذر از شهر مرزی نوردوز که مرز بین المللی ایران و ارمنستان است به روستای دوزال با برج معروف دوزال رسیدیم.

 کردشت روستایی با حمامها و قلعه ای است که از زمان جنگهای ایران و روسیه در آنجا باقی است. بعد از روستای مسن به جاده ای فرعی به سمت جنوب می رسیم که با شیب زیادی به بالای کوه می رود. از این جاده می توان به روستای اشتبین رسید.پس از گذر از روستای کلاله در مجاور ارس ، با دشت وسیع و سرسبزی روبرو می شویم که ارس در آن جاری است. شالیزارهای برنج در کنار رود، تا خداآفرین ادامه دارند.

 عاشقلو روستایی است که از آنجا می توان به آینالو رفت.درست در جایی که ارس از میان دره ای عمیق عبور میکند ، سد بزرگی در حال احداث است(سد خدآفرین) که در منطقه خداآفرین قرار دارد و این سد، سدی مشترک بین ایران و آذربایجان است.متاسفانه پس از آبگیری این سد تمام مناطق زیبایی که تا 60 کیلومتری این سد قرار دارد به زیر آب خواهند رفت.

افراد محلی از احداث این سد کاملا ناراضی بودند.پلهای قدیمی خداآفرین بعد از سد قرار دارند ، از طریق این پلها ایران با روسیه مرتبط می شد. این دو پل که به پل کوچک و بزرگ خداآفرین شهرت دارند هنوز هم پا برجا هستند ولی مشخص نیست که در آینده جریانهای تند آبی که از سد دریچه های خروجی سد خارج می شوند، چه صدمه ای بر پیکرشان وارد کنند.

از سه راهی اسکانلو وارد جاده کلیبر شده،  از رود ارس جدا می شویم.ارس پس از عبور از اصلاندوز وارد جلگه مغان شده و بعد از پارس آباد وارد جمهوری آذربایجان و سپس به دریای خزر می ریزد.

کلیبر شهری کوچک و توریستی است که رونق خود را مدیون قلعه بابک است. شب را در کمپ شهرداری که در خارج از شهر قرار دارد گذراندیم و صبح با دو دستگاه مینی بوس به سمت آینالو حرکت کردیم 20 کیلومتر اول جاده آسفالت است ( تا روستای اسکلو ). سپس تبدیل به جاده ای کوهستانی ، جنگلی ، زیبا و البته خاکی می شود.و پس از گذر از میان جنگلهای ارسباران  به جاده ای آسفالته می رسیم که ادامه آن به عاشقلو در کرانه های ارس می پیوندد.

جاده ای خاکی که با تابلو محل حفظ و نگهداری مرال مشخص است ما را به سمت آینالو و کمپ کوهستانی آینالو هدایت می کند این جاده حدود 5 کیلومتر طول دارد و در انتها به محل کمپ ختم می شود. این کمپ که در آن تعدادی کانکس و همچنین تعدادی آلاچیق وجود دارد محل خوبی برای اسکان علاقمندان به طبیعت است.

مرال ها که در آنسوی توری فلزی در حال چرا هستند انسان را به وجد می آورند. مرالهای نر شاخهای بلند و چند شاخه دارند و مرالهای ماده بدون شاخ هستند. در طی سالیانی که این حیوانات در اینجا حفاظت شده اند به انسان خو گرفته اند طوری که خود را به توری ها می چسبانند تا نوازش شوند. روی شاخها را بافتی کرک مانند و نرم پوشانده است. این شاخ ها هر ساله می افتند و سال بعد شاخ جدید رشد می کند.

بقایای عمارت طوماناسیان که زمانی خانه اربابی بوده، نزدیک کمپ قرار دارد و از نظر موقعیت بنا و چشم انداز آن بسیار جالب توجه است.

 از کلیبر تا کمپ آینالو حدود 60 کیلومتر است که با مینی بوس بیش از 2.5 ساعت زمان می گیرد.

شب به شهر تبریز رسیدیم و در فرصت باقی مانده از عمارت ایل گلی و پارک ایل گلی دیدن کردیم.

نوشته گزارش آذربایجان و کرانه های ارس اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.