مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخ دشمنانی داشتند که به خاطر قدرت جنگی و دفاعی این دیار زیبا، توانایی نفوذ ایشان به این دیار زیبا ضعیف یا کم می‌شده است. قلعه‌ها به عنوان مهمترین سازه جنگی و نظامی آن دوران،  به صورت شبکه‌ای از بناهای دفاعی‌ به یکدیگرمتصل بوده‌اند.

   درطول تاریخ، بیشتر استحکامات را در دور افتاده‌ترین ومرتفع‌ترین نقاط بنا می‌کردند تا به سبب وجود شیب‌های تند یا کوه، دستیابی به آن‌ها دشوار باشد. مدافعان نیز در بالا قرار می‌گرفتند تا از لحاظ دید مسلط باشند، ضمن آنکه از خطر نقب زدن مهاجمان نیز محفوظ مانده و حمل ادوات محاصره ای به پای دیوار را دشوار نمایند.

   در سراسر سرزمین ایران حصارهای محکم، دهکده‌ها و قلعه‌های مسکونی را می‌توان یافت که متعلق به هزاره‌ سوم پیش از میلاد است. هر‌جای این سرزمین نگاه کنید، قلعه، برج، بارو، ارگ، کهن دژ، دربند، خندق و دروازه و نظایر آنها از ناامنی محیط زندگی و توجه و تدبیر آگاهانه ایرانیان به ملاحظات دفاعی حکایت می‌کند، ساخت بناهای گروهی حصاردار در ایران با طرح‌ها و نقشه‌‌های گوناگون از سه هزار سال پیش شناخته شده است، حصار سیلک کاشان، قلعه حسنلو در ارومیه، بلورآباد در شهرستان خوی و … از نمونه‌های آن هستند. از سایر قلاع مشهور می‌توان از قلعه فلک‌ الفلاک در خرم آباد، احداث شده در عهد شاهنشاهی ساسانیان نام برد، حسن صباح بلند آوازه ترین رهبر اسماعیلیان نیز جهت مقابله با بی عدالتی اجتماعی سلجوقیان، الموت در نزدیکی قزوین را پایگاه خود قرار داد و 35 قلعه در اطراف آن بنا نمود و در فومن و قهستان 70 قلعه دفاعی داشت.

    در معماری و شهرسازی اوایل اسلام که متاثر از معماری قبل از اسلام بویژه دوره ساسانیان است تفکرات دفاعی مورد توجه بوده است به طوری که معمولا هر شهر اسلامی از سه بخش تحت عنوان کهن دژ، شارستان و ربض تشکیل می‌شد، مهم‌ترین این بخش‌ها کهن دژ یا ارگ بود که عبارت بود از قلعه‌هایی که در وسط یا گوشه شهر قرار داشته و معمولا از یک سو به باروی شهر پیوسته بود تا همواره برای دفاع و مقابله با تهاجمات دشمن آماده باشند. ازجمله کهن ‌دژهای معروف می ‌توان کهن‌ دژهای شهرهای ایران، سمرقند، بخارا، بلخ و نیشابور را نام برد.

    رباط‌ها از بناهای دفاعی و نظامی صدر اسلام هستند و می ‌توان آنها را نخستین استحکامات سازه‌ای محسوب نمود که در نقاط بی حفاظ مرزی پناهگاه گروهی جهادگر بوده‌اند. همچنین قلعه‌های نظامی مرزی را در دوران معینی رباط می‌گفتند، مانند رباط نصیبین که در سرحد میان ایران و روم شرقی بنا شده بود و نگهبانان آن از دیلمان می‌آمدند. پس از تثبیت اسلام در مناطق اسلامی و بر‌طرف شدن تهدید از سوی غیر مسلمانان در مرزها، معنی واژه رباط با مسجد یکی شد. ( در واقع واژه و کلمه “رباط” یک لغت عربی است و در تمامی کشورهایی که توسط لشکر اسلام فتح شده است، دیده می شود. رباط در ابتدا به معنای یک ایستگاه نظامی، بعد به مفهوم توقفگاه‌های موقتی لشکری و بعد‌ها برای منزلگاه‌هایی که مورد کاربرد ملتزمین رکاب شاهی قرار می‌گرفته به کار برده شده است.)

   بعد از سده چهارم واژه‌های خانقاه و رباط به صورت مترادف به کار برده می‌شود.با وجود اینکه خانقاه بار مفهومی مکان گرد آمدن اهل طریقت و دراویش را در ذهن متبادر می‌کند، اما منظور این نیست، رباط یا خانقاه، هم محل عبادت و هم محل تحصیل علم بوده است.

   قلعه‌های ایران از دو نوع جلگه ای و کوهستانی با مصالح ساختمانی  متفاوت هستند. طرح اصلی قلعه‌های جلگه ای مربع یا مربع مستطیل است و در چهار گوشه آن برج‌های مدوری برای دفاع ساخته می‌شد ، مصالح این قلعه‌ها خشت و گل است و به ندرت از آجر و گچ استفاده شده است.

 بارو یادیوار ضخیم این قلعه‌ها چینه‌ای است یعنی دیوارهای گلی که آن را بند بند می سازند ویا ازخشت‌های قطور ساخته شده است و برای  استحکام آن، قطر و ضخامت بعضی از بارو‌ها به چهار متر هم می‌رسید.

   اطراف بعضی از این قلعه‌ها خندق حفر می‌کردند و برای رسیدن به قلعه از پل های متحرک بهره می‌گرفتند، به دلیل امنیت، بعضی از این قلعه ها محل سکونت کشاورزان و روستاییان شد که با گذراندن خیابانی معمولا شمالی و جنوبی و تامین آب آشامیدنی، خانه های روستایی در دو طرف خیابان ساخته می‌شد. از این قلعه‌ها می‌توان به قلعه بیاضه بیابانک و هنجن در سر راه نطنز به ابیانه اشاره کرد که تا این اواخر محل سکونت بوده است. این قلعه‌ها دارای برج‌ و باروهای ضخیم بسیار بزرگ بوده است وداخل آن کوچه‌های پر پیچ و خمی داشته است که همه آن‌ها به گذر اصلی قلعه و در نهایت به در قلعه راه داشته‌اند، خانه‌ها دو طبقه بوده و از طبقه زیرین برای نگهداری دام و یا انبار مواد غذایی و آشپزخانه استفاده می‌کردند و اتاق‌های نشیمن در طبقه دوم قرار داشته اند.

   اما مصالح دژهای کوهستانی معمولا از سنگ‌های بدون تراش نظیر سنگ‌های کوه یا رودخانه همراه با  گچ غربال شده فراهم می‌شده است و در زیر دست دژهای کوهستانی پرتگاه‌های عمیقی تعبیه شده است.

   در قسمت انتهایی برج ها و بعضی مواقع، باروها، کنگره‌هایی ست که مخصوص کمانداران بوده است تا بتوانند از شکاف کنگره‌ها، دشمن را هدف قرار دهند.

  در بعضی از دژها و قلعه‌ها( مانند الموت قزوین) پایین دژ محل سکونت روستاییان بوده است، از قلعه به هنگام جنگ ها استفاده می‌شد، و مردم تا زمانی که بیم حمله دشمن وجود داشته در درون دژ می‌ماندند و معمولاً در درون آن آذوقه ضروری برای چندین ماه موجود بود.

   برای محافظت از ساختمان و استحکامات و قسمت‌‌های مختلف قلعه، بارو ساخته می‌‌شده است، باروها، دیوارهای دفاعی، خاکریزها و خندق‌های مجاور آنها متعلق به آغاز سکونت انسان هنوز پا‌برجاست و شکل آنها به موازات پیشرفت سلاح‌های تهاجمی و تدافعی تکامل یافته است. در دوران پیش از تاریخ و اوایل دوران تاریخی، نوع استحکامات عموماً تابع مقتضیات ناشی از محل قلعه یا دهکده و اوضاع طبیعی سرزمین بود.

   طرح‌های ساختمانی بیشتر قلعه‌ها بر اساس معلومات و تجربه کلی نسبت به حمله و دفاع ریخته می‌شد تا سنت‌های محلی. به عبارت بهتر در هر دوره‌ای حسب شیوه‌های جنگی تهاجم و دفاع، روش‌هایی برای طراحی سازه و فرم بنا انتخاب می‌شد. پس پر بیراه نخواهد بود که بتوان قلعه‌ها را بر اساس شیوه‌های جنگی ادوار مختلف دسته بندی کرد و از ویژگی‌های معرف هر یک از این دوره‌ها به عنوان شاخص هایی برای تعیین قدمت بنا استفاده کرد. به عنوان نمونه واضح است که تیرکش‌های دایره‌ای به عصر سلاح‌های گرم و تیرکش‌های کشیده و دراز به عصر سلاح‌های سرد تعلق دارند.

نگاهی به 10 قلعه معروف ایران:

قلعه گردکوه یا گنبدان دژ

 کهنسال‌ترین و پر‌صلابت ترین  قلعه‌‌ کوهستانی ایران در 81 کیلومتری دامغان قرار دارد قلعه ای که  با داشتن استحکامات دفاعی و غیرقابل تسخیر در طول تاریخ بسیار پراهمیت بوده است.

براساس افسانه ها، اسفندیار مدتی به دستور گشتاسب در این قلعه زندانی بوده است. پس از آنکه قلعه الموت به وسیله سلجوقیان محاصره شد، حسن صباح کودکان و فرزندان خود را به گرد کوه فرستاد و 40 سال آنجا زندگی کرد.

 قلعه نسب

سب نام قلعه ای است که در روستای سیب در 10 کیلومتری جنوب شرقی شهر سوران استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. بنای اصلی قلعه درقاعده، به صورت مستطیل نسبتا عریضی است که هرچه برارتفاع آن افزوده می‌شود ازحجم آن کم می‌شود و درظاهر به این بنا شکل یک مصطبه یا هرم سر بریده را می‌دهد.

این شکل از معماری به این بنا استحکام زیادی بخشیده و موجب ایستایی بیشتر بنا و جلوگیری از رانش دیوارهای قطور و مرتفع آن می‌شود.

حصار قطوری دور تا دورقلعه سب را فرا گرفته‌ و به وسیله غلام ‌گردهایی در آن که دالان یا راه‌هایی که برای عبور و مرور در حاشیه بنا ساخته می‌شود، می‌توان از طریق آن بدون نیاز به عبور از فضای داخلی بنا به ورودی‌ها و خروجی‌های بنا و نقاط حاشیه ای آن دسترسی پیدا کرد. همچنین برای دسترسی ساکنان قلعه به آب شیرین، چاهی دردل صخره و حیاط مرکزی این قلعه حفر شده ‌است که آب شرب ساکنان این قلعه را تأمین می‌کند.

قلعه بیرجند

 بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین بنای تاریخی بیرجند و از جمله نقاط گردشگری خراسان جنوبی، بر فراز بلندترین نقطه غربی تپه ماهورهای شهر بیرجند قرار دارد. وسعت قلعه بیرجند 3000 مترمربع است که در دوره صفویه ساخته شده است. در واقع این قلعه هسته اولیه شهر بیرجند محسوب می‌شود. قلعه بیرجند با نام‌های قلعه ته ده و پایین شهر نیز شناخته می‌شود. این قلعه هفت برج و بارو دارد که فقط شش برج از آن باقی مانده است. همچنین با توجه به شواهد موجود، به وسیله نقب‌های زیرزمینی به نقاط مهم شهر مثل ارگ بهارستان، ارگ کلاه‌ فرنگی و قنات قصبه مرتبط بوده است.

نارین قلعه(نارنج قلعه)

 این برج میان شهری باستانی بر فراز تپه‌ای در میبد قرار گرفته که شاخص‌ترین اثر بازمانده از معماری اصیل ایرانی است. نارین‌قلعه ـ که به گویش محلی‌ها همان نارنج‌قلعه است ـ هنوز هم پس از گذشت سال‌ها از گزند‌ روزگار دور مانده و هویت تاریخی و فرهنگی استان یزد را برای همگان به تصویر می‌کشد. نارین‌قلعه، نه‌تنها بیانگر موقعیت اقتصادی و اجتماعی بلکه مرکز سیاسی بوده است. بنابر شواهد موجود و روایت‌ها، این بنا نظام پیچیده رفت و آمد زیرزمینی داشته است. دهانه شماری از این راهروها هنوز پیداست. مردم میبد می‌گویند از این دژ یک راهروی زیرزمینی تا محل آسیاب سنگ سیاه در باختر آبادی بیده در 3 کیلومتری باختر شهر میبد وجود داشته است. نارین‌قلعه هر ساله بخصوص در این فصل پذیرای گردشگران بسیاری است که برای بازدید از آن به یزد می‌آیند.

قلعه فورگ

 قلعه فورگ بر بالای صخره ای سنگی، خود را نگه داشته است، این قلعه در ده کیلومتری اسدیه قرار دارد. زمانی این قلعه مقر اسماعیلیان بوده و بعد از الموت، مهمترین مقر این گروه به حساب می آید. قلعه فورگ 18 برج دارد که اکنون تعدادی از آنها باقی مانده است. مصالح به کار رفته در ساخت قلعه بیشتر سنگ، آجر و خشت است.

 بیرجند قلعه های بسیاری داردکه نشانی از تاریخ و تمدن ایران در گذشته دارد. فورگ جایی است برای دیدن و به فکر فرو رفتن و تصویر سازی از تاریخ مان، بد نیست سری به بیرجند، شهر زیبایی ها  بزنید و فورگ را از نزدیک ببینید.

قلعه سریزد

قلعه سریزد درمجاورت جاده یزد – کرمان و  به همراه قلعه مهرپادین شهرستان مهریز از بزرگترین و زیباترین قلعه‌های کویر مرکزی ایران به شمار می‌رود که در روستای سریزد از توابع شهرستان مهریز قرار دارد. قدمت این قلعه به دوران پیش از اسلام برمی‌گردد وگرداگرد آن را خندقی به عرض شش متر و عمق چهارمتر فراگرفته و این خندق نخستین لایه دفاعی قلعه محسوب می‌شود. قلعه علاوه بر این خندق دارای یک حصاردو لایه است که حصار بیرونی با ارتفاع شش متر شامل سه برج مدور و یک برج مکعب شکل و حصار داخلی با ارتفاع 9 متر شامل شش برج مدوراست. فضاهای داخلی این قلعه که قدمت آن به دوره ساسانی باز می‌گردد، در دوطبقه و بعضا سه طبقه شامل بخش‌های مسکونی، خدماتی و … با نظم و چیدمان خاصی بنا شده است.

برای بازدید از این قلعه کافی است به روستای تاریخی سریزد در 10 کیلومتری شرق شهرستان مهریز و 45 کیلومتری جنوب شهر یزد بروید.

ارگ کریمخان

خوشا شیراز و و وصف بی مثالش، شهری که هر ساله میزبان هزاران گردشگر است. ارگ کریمخان در مرکز شهر شیراز قرار دارد، ارگی که در دوران زندیه ساخته شد و پایگاه نظامی برای زندیان بود. اما بعدها در زمان سلسله پهلوی به زندان تبدیل شد. بهترین معمارها ارگ کریمخان را با بهترین مصالحی که از خارج تهیه  می شد، ساختند و حالا این ارگ زیباترین یادگار آن دوران برای تاریخ دوستانی است که به آن سر می زنند.

قلعه رودخان

قلعه‌ای باشکوه از دوران ساسانی در 20 کیلومتری جنوب غربی فومن خودنمایی می‌کند. این قلعه که به قلعه حسامی یا رودخان معروف است، در کنار روستایی به همین نام است با دیوارهایی به طول 1500‌متر و 65 برج و بارو گردشگران را جذب خود کرده است. فاصله قلعه رودخان تا شهر ماکلوان ۲۵‌کیلومتر و تا ماسوله ۴۵‌کیلومتر و تا شفت ۲۰ کیلومتر است. قلعه رودخان در ارتفاعی بین ۶۶۵ تا ۷۱۵ متر از سطح دریا واقع شده و کنار آن رودخانه‌ای با نام رودخان جاری است.

قلعه رودخان از دو بخش ارگ (محل زندگی حاکم) و قورخانه (محل فعالیت‌های نظامی و زندگی سربازان) تشکیل شده است. ارگ در قسمت غربی قلعه است که دو طبقه دارد و سازه آن از آجر است. قراول ‌خانه‌ها در دو طبقه با نورگیرها و روزنه‌های متعدد برای نظارت سربازان در قسمت شرقی قرار دارد. چشمه‌ای نیز میان قلعه وجود دارد. 40 برج دیده‌بانی دورتا دور قلعه را احاطه کرده است. گفتنی است هیچ دشمنی نتوانسته به این قلعه زیبا نفوذ یا آن را فتح کند.

 قلعه مارکوه

بارها برای فرار از شلوغی و به خلوت پناه بردن به مناطق شمالی سفر کرده‌ایم و هزاران خاطره از آنجا داریم. آیا می‌دانید رامسر، میزبان قلعه‌ای زیبا درآغوش خود است. قلعه مارکوه بین رامسر و تنکابن قرار دارد. این قلعه نامش را از روستای میزبانش دارد. برخی معتقدند علت این نامگذاری به خاطر مارهای زیاد منطقه است. این قلعه 600 مترمربعی در دوره‌های مختلف اسلامی و در جنگ‌ها زیاد مورد هجوم دشمنان قرار گرفته و فقط چهار برج و بارو از این عظمت زیبا بر جای مانده است. این قلعه 113 پله دارد که اگر هوس پیاده‌روی و دیدن منظره زیبا و پشت بام خانه‌های این روستا را کرده‌اید، می‌توانید از آنها بالا بروید و مطمئن باشید با دیدن آن همه زیبایی آبی دریا خستگی را حس نخواهید کرد.

 قلعه‌الموت

این قلعه با صخره‌های سرخرنگ در میان کوه‌ها، خود را منحصر به ‌فردترین قلعه ایران کرده است. می‌گویند الموت زمانی زندان بوده است، در صورتی که نه‌تنها زندانی در‌کار‌نبوده ، بلکه طبقه اجتماعی خاصی در این قلعه زندگی می‌کردند. طول این قلعه 120 متر است. الموت را پرتگاه‌های ترسناکی احاطه کرده و تنها راه ورود به آن از طرف ضلع شمال شرقی یعنی قله هودکان است. قلعه الموت زیبایی‌های خاصی دارد، مانند سیستم پیچیده آبرسانی با تنبوشه‌هایی (لوله‌های سفالین که زیر خاک یا میان دیوار کار می‌گذاشتند تا آب از آن عبور کند) به قطر ده‌ سانتی‌متر که از چشمه کلدر آب را به دژ می‌رساند‌ و درحوض‌های سنگی ذخیره می‌کرد‌ . در میان قلعه حوضی وجود دارد که هیچ‌ گاه خالی از آب نبوده است. به همین دلایل الموت همیشه میزبان گردشگران داخلی و خارجی است.

منابع:

پایان نامه کارشناسی ارشد- عبدالرضا پیمانی/کارشناس ارشد باستان شناسی

سایت ها:

www.jamejamonline.ir

www.arqir.com

گردآوری:شبنم تیموری

نوشته استحکامات و بناهای دفاعی ایران اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

دُماب یکی از روستاهای شهرستان نجف‌آباد در استان اصفهان است. این روستا با شهر نجف‌آباد اصفهان 100 کیلومتر فاصله دارد.دماب آب و هوای سرد و خشک دارد و قدمت آن نزدیک به سه قرن است. کاروانسرای جلوگیر از دوره‌ی صفویه، قلعه علی‌احمد و قلعه‌ی حاج‌حسن‌ از دوره‌ی قاجاریه در این روستا قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند.خانه‌ی فرهنگ دماب در سال 1382 افتتاح شد که شامل بخش‌های موزه‌ی مردم‌شناسی، کتابخانه، خانه‌ی فیلم، خانه‌ی علم و بخش کامپیوتر نیز می‌شوداین روستا به روستای فرش‌های جهان معروف است زیرا در سال 1365 فرش یکپارچه‌ای با مساحت 1422 متر‌مربع در این روستا بافته شد که در آن زمان بزرگترین فرش جهان بود که به کشور سوئیس صادر گردید. پس از آن هم دو قالی بزرگ دیگر با مساحت‌های حدود 400 و 600 متر مربع در دماب بافته شد.در اطراف این روستا گیاهان دارویی و نیمه صحرایی یافت می‌شود و منطقه‌ی حفاظت‌شده‌ای که در نزدیکی روستا قرار داردو چرای دام در آن ممنوع است محل رویش انواع گیاهان دارویی از جمله گون، ریواس، قرومه و چای کوهی است.

                                 پروانه فخاری نیا

               عضو گروه جغرافیای ایران در فرهنگنامه کودک و نوجوان

نوشته روستای دماب اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

  پروانه فخاری‌نیا
عضو گروه جغرافیای ایران در فرهنگنامه کودکان و نو جوانان

نوشته شهر اوز اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

نوشته روستای خرانق اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

ولی جهانی ـ کارشناس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان ـ با اعلام این مطلب در گفت‌وگو با خبرنگار بخش میراث فرهنگی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) در گیلان، اظهار داشت: این محوطه‌ی تاریخی که 30 هکتار مساحت دارد، با نام‌های محوطه‌ی لگ موج A و B و تپه‌ی قبرستان تقسیم‌بندی شده است. با توجه به این‌که روی تپه‌ای واقع شده، احداث جاده از وسط این محوطه‌ی تاریخی در گذشته سبب شده است، دیواره‌ی جاده با بقایایی از آثار فرهنگی ـ تاریخی مربوط به دوره‌های مختلف برخورد کند.

وی افزود: این بقایای فرهنگی شامل دیوارهای سنگی، دیوارهای آجری و پی بناهای قدیمی است و از آنجا که سفالینه‌های متنوعی در جای‌جای این محوطه‌ی 30 هکتاری پراکنده‌اند، این احتمال وجود دارد که این بقایا، بازمانده‌ای از آثار مدفون‌شده‌ی شهر تاریخی تمیجان باشند.

او با اشاره به این‌که شواهد به‌دست آمده به بررسی‌ها و مطالعات پژوهشی بیشتر نیاز دارند، بیان کرد: با توجه به این امر می‌توان گفت، در صورت بررسی و کاوش‌های باستان‌شناسی روی این محوطه، نتیجه‌ی بسیار خوبی درباره‌ی شهر تاریخی تمیجان می‌توان به‌دست آورد.

سرپرست اداره‌ی ثبت آثار و حرایم سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان گفت: آثار تاریخی تمیجان که در گذشته به‌دست آمده‌اند، در فاصله‌ی چند کیلومتری این محوطه‌ی تاریخی قرار دارند.

جهانی ادامه داد: تمیجان یکی از شهرهای معروف دوران صفویه بوده که به‌عنوان مرکز حکومت رانکوه محسوب می‌شده که ضرابخانه، مسجد، پل و بناهای ارزشمندی داشته و در دوره‌ی صفویه در اوج شکوفایی بوده است.

وی افزود: در متون تاریخی بارها درباره‌ی این منطقه ذکری به میان آمده است و از آنجا که کل این محوطه در محاصره‌ی زمین‌های زراعی، باغ‌های چای و شالیزار است، بخش عمده‌ای از این آثار در اثر تسطیح تخریب شده‌اند.

این باستان‌شناس توضیح داد: بیشتر پژوهشگران بر این عقیده بودند که شهر تاریخی تمیجان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط جوی آب و هوا تخریب شده و آثاری از آن به‌جا مانده است؛ ولی با توجه به بررسی‌های انجام‌شده در چند ماه گذشته، خوشبختانه آثار و شواهد بیشتری درباره‌ی شهر تاریخی تمیجان در این منطقه شناسایی شده‌اند.

سرپرست اداره‌ی ثبت آثار و حرایم سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان اضافه کرد: به‌زودی آثار تاریخی شناسایی‌شده در این محوطه با نام «آثار مدفون‌شده شهر تاریخی تمیجان» در فهرست آثار ملی به ثبت خواهند رسید.

منبع: خبرگزاری ایسنا

نوشته روستایی مدفون‌شده در نزدیکی شهر تمیجان اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

“مسجد سرخ” ساوه، یادگار دوره سلجوقی و شاهکار هنرمندان دوره صفویه در این شهرستان است که‌مورد توجه‌و بازدید علاقمندان به‌میراث فرهنگی و گردشگران قرار دارد.

این اثردرزمان سلطنت “شاه‌اسماعیل صفوی” توسط خواجه “شمس‌الدین پیر محمد ساوجی” به‌جای مسجدی از دوره سلجوقی که منار آن همچنان پا برجاست بنا شد.

کارشناسان میراث فرهنگی می‌گویند: تزیینات زرشکی و کتیبه‌های قرمزرنگ این مسجد باعث شده است که به مسجد سرخ معروف شود.

مسجد سرخ باطرح چهارایوانه مشتمل بر سر در ورودی، صحن، ایوان، گنبدخانه ،رواق،شبستان و مناره‌سلجوقی است و سر درورودی بنا، ازجانب میدان و در جهت شمال بنا قرار دارد و مزین به تزیینات کاشیکاری و کتیبه تاریخی است.

ازاره سردر با کاشی‌های مسدس (فیروزه فام) دوران صفوی پوشش یافته و جدار آن در دوره اخیر سفید کاری شده، تاق سر در، مقرنس کاری و در پا کار تاق، کتیبه‌ای گچبری به خط ثلث برجسته مورخ ‪ ۹۱۴‬هجری قمری وجود دارد.

بالای درگاه و در سینه سر در، لوح سنگی نصب شده و برآن فرمانی دیوانی از شاه اسماعیل صفوی نقش بسته است.

بخش اصلی مسجد یا گنبدخانه به‌ابعاد هشت در هشت مترمربع و ارتفاع ‪ ۱۲‬متر در میان سه رواق و یک ساختمان جنوبی که به عنوان مقبره مورد استفاده بوده واقع‌است و از سه‌جانب آن، درگاهی وسیع و مرتفع به رواق‌های اطراف باز می‌شود که با افزودن پوششی در کمرگاه آنها، درگاه را دوطبقه و غرفه‌دار ساخته‌اند.

صورت چهار ضلعی گنبدخانه در بالا با زدن نیم تاق‌هایی در زوایا و قوس‌های کوچکتری در بین آنها به کثیر الاضلاع تبدیل گشته و یا طاق پوشش عرقچینی بنا بالا آمده است.

بدنه قوس نیم تاق‌های گوشه‌ای با مقرنس خوش قطاری آراسته و رنگ آمیزی شده و گنبد بنا یک پوشه است و سطح زیرین آن در اصل گچبری شده است.

متن ین کتیبه که در زمینه‌ای منقش به گل و بوته‌های برجسته نوشته‌شده سوره “نبا”است و درابتدای قسمت کثیرالاضلاع زیرگنبد نیز دومین کتیبه به‌خط برجسته کوفی و به رنگ زرشکی در زمینه لاجوردی متضمن سوره “یاسین” گچبری شده‌است.

در میانه ضلع جنوبی گنبد خانه، محرابی نیم هشت ضلعی با پوشش مقرنس گچی و مزین به کتیبه‌ای گچبری و نقوش رنگ آمیزی شده قرار گرفته است.

در سه جانب گنبد خانه، رواقی قدیمی با جدار آجری و فاقد تزیین واقع شده که روی آنها غرفه‌هایی ساخته شده است. در جانب جنوبی مقصوه هم رواقی وجود دارد که به‌وسیله درگاهی با سه رواق دیگر مرتبط بوده و اکنون به‌صورت انبار درآمده است.

در گوشه رواقه شمالی ومتصل به‌جرز سردر ورودی ازخارج، ماذنه یا مناره‌ای آجری از آثار قرن پنجم هجری است که نیمی از قطر آن، در داخل بناهای حدود ‪ ۱۰‬متری است.

بدنه‌مناره تاارتفاع شش متری ساده وبالاتر از آن، تزیینی و دارای کتیبه‌ای به خط کوفی شجری آجری است و در جهت غربی و جنوبی این مسجد، صحنی در ابعاد ‪ ۲۰‬در ‪ ۲۰‬متر مربع دارای چند حجره و ایوان‌های چهارگانه است.

سرپرست‌میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری ساوه نیز درمورد حفظ ونگهداری این اثر باستانی گفت: عملیات مرمت مسجد سرخ درسالجاری با ‪ ۲۴۰‬میلیون ریال اعتبار از محل اعتبارات ملی آغاز شده است.

“محسن نبوی” در گفت و گو با ایرنا پیش بینی کرد مرمت این بنای ارزشمند با همکاری کارشناسان میراث فرهنگی در نیمه اول سالجاری به پایان برسد.

به گفته وی شهرستان ساوه با داشتن ‪ ۲۲۸‬اثر باستانی یکی‌از شهرهای تاریخی کشور جهت بازدید گردشگران داخلی و خارجی به شمار می‌رود.

منبع: خبرگزاری ایرنا

نوشته “مسجد سرخ” ساوه اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

نخستین بانک شناخته شده در جهان

پیداست که با فرمانروایی کورش اقتصاد ایران وارد مرحله­ی نوین و جهانی خود شد، که تا فروپاشی حکومت ساسانیان، روند عمومی آن کم و بیش دست نخورده ماند. گشودن لیدی، کشور ثروتمندی که مردمش به مبتکران ضرب سکه شهرت دارند و گشودن بابل، یکی از معدود باراندازها و بازارهای کهن بین المللی، ایران را، از سند تا مدیترانه، به بزرگترین مرکز اقتصادی جهان باستان تبدیل کرده بود.
این گستره­ی بزرگ دادوستد، با سه مرکزیت همدان، پاسارگاد و بابل و در کنار این سه، مرکزیت­های بزرگی مانند اورشلیم و سارد، ناگزیر از برخورداری از شبکه­های مالی بزرگ بود، که بتواند جوابگوی آن همه تحرکی باشند که یک شبه پدید آمده بود.

شاید شگفت انگیز باشد، که این نظام جدید، از بانکی، تقریبا مانند بانک­های امروز برخوردار بوده است.
قدیمی­ترین بانک (= بنگاه فارسی) شناخته شده در قلمرو ایران در زمان کورش بزرگ، به بانک «اِگیبی و پسران» مشهور بود.  درباره­ی این سازمان مالی نیز آگاهی­های ما، به سبب نبود ِخط از درون خاک ایران نیست. با بنیانگذاری شاهنشاهی هخامنشی و جهان گشایی کورش و برقراری آرامش و امنیت در آبادی­ها و راه­ها و همچنین آغاز رونق نقش سکه، شبه بانکداری نیز، که از هزاره­ی دوم پیش از میلاد در بین­النهرین تا حدودی شناخته شده بود، وارد مرحله­ی نوینی شد. معمولا کارهای مالی را معبدها به عهده داشتند، اما از اواخر سده­ی هفت پیش از میلاد که با فروپاشی یا ضعف حکومت­های بین­النهرین، معبدها توانایی پرداختن به امور مالی را از دست دادند، این شبه بانک­ها شکل جدی­تری پیدا کردند. این بانک­ها نخست فقط وام می­دادند و برای وام گرویی قابل توجهی، مانند زمین کشاورزی یا برده برای بهره برداری و بهره کشی، در اختیار بانک قرار می­گرفت.

شاهنشاهی پارس برای نظام بانکی امکاناتی فراهم آورد که پیشتر هرگز وجود نداشت. تا این زمان تنها امیران و روحانیان، به استثنای موردهای نادر به امر بانکداری و پول می­پرداختند. ظاهرا در زمان هخامنشیان بانک­های حقیقی و خصوصی مانند بانک اگیبی و پسران و بانک «مورشو و پسران»، برای نخستین بار به طور رسمی تاسیس شدند و یا هویتی رسمی یافتند. سدها سند بانکی از بایگانی این بانک­ها، از آن میان بانک وارسان شخصی به نام اگیبی از اهالی بابل به خط میخی به دست آمده است،  که آگاهی­های گرانبهایی درباره­ی نظام بانکی عصر باستان در اختیار ما می­گذارد.
با اینکه این بانک از آن ایرانیان نبود اما چون در قلمرو حکومت هخامنشیان کار می­کرد عملا سازمانی ایرانی به شمار می­آمد و حتی برای دولت مرکزی مالیات و خراج جمع­آوری می­کرد.
آغاز کار بانک اگیبی و شرکا به سده­ی 7 پیش از میلاد می­رسد و به گمان از زمان «نبوکدنـَزر»(نبوکدنصر)، تا داریوش فعالیت داشته است.
«اونگند» که ضمن مقاله­ای ارزشمند خاندان اگیبی را معرفی کرده است گمان می­کند، که نخستین اگیبی در سال­های میان 690 تا 610 پیش از میلاد زنده بوده است. بانک «اگیبی و پسران» با بانک دیگری به نام «مورشو و پسران» در طول فعالیت خود تمام قدرت پول منطقه را در اختیار خود داشتند .
بانک اگیبی و پسران به امور رهنی و اعتباری و همچنین امانی می­پرداخت. سرمایه­ی بانک صرف امور مربوط به مسکن، مزرعه، دام و کشتی­های باربری می­شد. پول، غله، خرما، آجر و دیگر وسایل مصرفی و حتی برده در قبال بهره­ی زیاد به صورت جنسی به بانک سپرده می­شد.
بردگان برای «بهره گیری نامشروع» به متقاضیان اجاره داده می­شدند. گله­های بزرگ در اختیار طرف قرارداد قرار می­گرفت و به جای بهره تعداد زیادی از بره­ها، پشم و پوست دریافت می­شد. علاوه بر این، بانک اداره­ی ملک افراد را در برابر سود در اختیار می­گرفت.
ایرانی­های مقیم بابل که خود تمایلی به کار روی ملک خود را نداشتند، از این موقعیت استفاده می­کردند. بانک حتی در قبال بهره­ی غیر مستقیم پرداخت بدهی افراد را به عهده می­گرفت. غنیمت­های جنگی نیز به بانک فروخته می­شد.
در بانک اگیبی، حسابی مانند حساب جاری بانک­های امروزی وجود داشت و استفاده از چک نیز معمول بود.

از لوحی که در بابل به دست آمده است چنین برمی­آید که در ماه سپتامبر 537 پیش از میلاد شخصی به نام «تادانو» مقداری نقره به «ایتی – مردوک – بلاتو» رییس بانک اگیبی، سپرده است، تا در ماه نوامبر بهره­ی آن را دریافت بکند. این سند در اکباتان تنظیم شده است و پیداست که به هنگام نوشتن سند، مسوول بانک (یکی از اگیبی­ها ؟) در پایتخت بوده است.
در این سند مقرر شده است، که وام پرداخت شده در بابل، به صورت خرما به نرخ روز بازپرداخت شود.
همچنین دیده می­شود، که 4 سال بعد، همین شخص در یک شهر ایرانی، به این دادوستد پرداخته است، اما این بار قرار شده است، که وام در اکباتان بازپرداخت شود.
در لوحه­های متعدد دیگری به تاریخ دوران پادشاهی کمبوجیه (یک مورد به تاریخ پادشهای بردیا [وَهَیزداتــَه]) معلوم می­شود، که بانک اگیبی در پارس، در جایی به نام «خومدشو»(خومَـدِشو) یا «متزیش»(مَـتـِـزیش)، در نزدیکی تخت جمشید، سرگرم کار بوده است.
چهار قرارداد ایتی – مردوک – بلاتو در این شهر بدست آمده است. موضوع مربوط بوده است به خرید بردگانی که نام ایرانی دارند و فروش آن­ها در بابل شگفت انگیز است، که بار دیگر همان­ها را به طرف تجاری خود در متزیش فروخته است.
معمولا مورخان درباره­ی برده داری در ایران در مقایسه با دیگر جاها با کمبود سند روبرواند. بنابر این این سند را می­توان نخستین سند به شمار آورد !
از سندهای مربوط به بانک اگیبی چنین برداشت می­شود که ایتی – مردوک – بلاتو در سال­های 575 تا 520 پیش از میلاد زنده بوده است. از اینکه ایتی – مردوک – بلاتو رییس بانک اگیبی و برادرانش در سال 536 تا 535 پیش ار میلاد مبلغ هنگفتی از کمبوجیه، ولی­عهد کورش بزرگ، وام گرفته­اند  می­توان چنین نتیجه گرفت که بانک اگیبی ارتباط خوبی با دربار ایران داشته است.
متاسفانه از مدرک­های موجود درباره­ی علت این وامگیری چیزی به دست نمی­آید. امکان دارد، که دربار و یا دست کم ولی­عهد، با این بانک شریک بوده است. در هر حال خواه کمبوجیه شریک بوده باشد، خواه پردازنده­ی وام، پیداست که دامنه­ی فعالیت بانک برای داشتن دستی باز در کارهای بانکی، بطور صوری از کمبوجیه وام گرفته است. در هر حال سود کمبوجیه بایستی مبلغ چشمگیری بوده باشد، که او به این همکاری تن داده است.

ظاهرا خاندان اگیبی از یهودی­های مهاجر بوده­اند و نام بنیانگذار بانک «یعقوب» بوده است.  در حالیکه به نظر اومستد  در سراسر نیمه­ی اول فرمانروایی هخامنشیان بهره­ی بانکی، اغلب به صورت جنسی، تقریبا بدون استثنا 20 در 100 بوده است، میلو  معتقد است، بهره­ای که در زمان نبوکدنزر حدود 10 در 100 و در زمان کورش و کمبوجیه بیش از 20 در 100 رسیده و حتی در پایان سده­ی 5 پیش از میلاد به 40 تا 50 در 100 بالغ شده است.
هرگاه وام در روز سررسید پرداخت نمی­شد، جریمه­ی سنگینی به میزان بدهی افزوده می­شد. گاهی سندها را شخص دیگری پشت نویسی می­کرد و چنانچه از طرف بدهکار، در پرداخت به موقع کوتاهی می­شد، ظهرنویس مسوول پرداخت بود.
برای وامی که گرویی داشت بهره دریافت نمی­شد، چون وام دهنده از گرویی مناسبی مانند خانه، زمین یا برده در اختیار داشت، برای مدت وام، به صورت رهن استفاده می­کرد.
در یادداشت تفاهم قید می­شد، که به هنگام برگشت پول، گرویی بازگشت داده خواهد شد و نه وام گیرنده اجاره خواهد گرفت و نه وام دهنده بهره.

در این نظام بانکداری استفاده­ی بیشتر همیشه از آن بانک بود و در صورتیکه وام گیرنده از عهده­ی پرداخت بدهی بر نمی­آمد، گرویی از طرف بانک ضبط می­شد. گاهی برای یک وام هم گرویی دریافت می­شد، هم بهره و در سند قید می­شد : هرچه وام گیرنده در شهر و بیرون از شهر دارد در گرو بانک است.
وام­های بی­بهره و گرویی (قرض الحسنه)، برای راه اندازی کار دوستان و خویشان بود.
اغلب بهره به صورت ماهانه پرداخت می­شد و گاهی هم یکجا و با اصل وام. برای هر قسط رسیدی جداگانه صادر می­شد. به هنگام تمام شدن وام، لوح اصلی بدهی نابود می­شد.
از لوح­های سالمی که به دست آمده­اند می­توان نتیجه گرفت که وام­های مربوط به آن لوح­ها هرگز تسویه نشده­اند !
زمین، خانه، چارپا و حتی برده، قسطی و [ از طریق بانک ] خریداری می­شد. از لوح­های بدست آمده گاهی دیده می­شود که آخرین قسط وام را نوه­ی وام گیرنده پرداخت کرده است !
ظاهرا سودجویی این بانک سبب فقر مردم می­شده است. مخصوصا که دولت دریافت مالیات و خراج منطقه را به این بانک به مقاطعه می­داده است و دست ماموران بانک تا حدودی در دریافت مالیات باز بوده است.
شاید این موضوع توجیهی باشد برای شرکت کمبوجیه در بانک. منبع­های موجود نشان نمی­دهند که آیا این بانک خود نیز به حکومت مرکزی مالیات می­پرداخته است یا نه.

نوشته بانک اگیـبی و شرکا اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

نوشته داریوش اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

نوشته روستای تاریخی و دستکند میمند اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

دهکده‌ چوبین نام محلی است که در یکی از روستاهای نیشابور در استان خراسان رضوی واقع در شمال شرقی ایران ساخته شده است. این دهکدهٔ چوبی کم نمونه و بی‌ همتا در ایران به‌وسیله مهندس مجتهدی ساخته شده و یکی از دیدنی ‌ها و تفرجگاه‌ های نیشابور می‌باشد.

نام «دهکده‌ چوبین‌» برخاسته از ویژگی‌ منحصر به فرد سازه‌ های‌ آن‌ در استفاده‌ کامل‌ از چوب‌ و بکارگیری روشی‌ نوین‌ در ساخت‌ بناهای آن که برخاسته‌ از پیشینه‌ تاریخی‌ ـ فرهنگی‌ و متناسب‌ با امکانات‌ و قابلیت‌های اقلیمی‌ وجغرافیایی‌ منطقه‌ است‌، می باشد. دیدنی های این دهکده شامل مسجد چوبی، موزه‌ و کتابخانه، رستوران، فروشگاه و نانوایی، آلاچیق، سوئیتها، فضای سبز و اکوسیستم زیبای آن به همراه کشاورزی و دامپروری است.

این مسجد، اولین‌ مسجد چوبی مقاوم‌ در برابر زلزله‌ در جهان ‌می‌باشد. این‌ بنا ۲۰۰ متر مربع‌ وسعت‌ دارد و سقف‌ آن‌ به‌ صورت‌ شیروانی ‌می‌باشد.‌ دو مناره‌ آن ۱۳ متر از سطح‌ زمین‌ ارتفاع ‌و وزن‌ هر یک تقریباَ ۴ تن‌ می‌باشد. شکل‌ ظاهری‌ آن‌ به‌ صورت‌ کشتی‌ای‌ وارونه ‌بر زمین‌ است‌‌. در ساخت این مسجد ‌که حدود ۲ سال‌‌ طول‌ کشیده است، ۴۰ تن‌ چوب‌ استفاده شده است.

مسجد چوبی این دهکده نه تنها در ایران بلکه در جهان بی نظیر است. این مسجد می تواند تا ۸ ریشتر زمین‌ لرزه را تحمل کند و بنای آن به گونه ای است که تا صدها سال دیگر نیز آسیب نخواهد دید.
اسکلت ‌آن‌ به‌ شیوه ‌Two by Four یا Double L ساخته‌ شده‌ است‌. مناره‌ ها به‌ سقف‌ به ‌گونه‌ای اتصال‌ دارند که‌ در داخل‌ مسجد ستونی وجود ندارد.
دیواره‌ های‌ آن‌ دوجداره‌ بوده که بین‌ این‌ دو لایه‌، اسکلت‌ بنا وجود دارد. اسکلت مناره‌ ها و سقف‌ و همچنین‌ سقف‌ و دیواره ‌ها به روش عنکبوتیی اتصال‌ دارند. این نام به دلیل شیوه ساخت آن که مانند تنیدن‌ تار عنکبوت‌ است می باشد بطوریکه‌ اتصال‌ مناره ‌ها طوری‌ است که‌ وزن‌ آن‌ ها به‌ صورت‌ مساوی‌، ابتدا روی‌ سقف ‌و سپس‌ به‌ دیواره‌ ها و از آنجا به‌ زمین‌ منتقل‌ می‌شود. قابل توجه است که‌ از طریق‌ نردبان‌ داخل‌ مناره‌ ها می توان به‌ بالای‌ مناره ‌دسترسی‌ پیدا کرد. جالبتر آنکه در محل اتصال‌ مناره‌ به‌ سقف‌، دریچه‌ای‌ تعبیه شده که‌ مانند یک‌ کانال‌ تهویه‌ هوا عمل‌ می‌کند بطوریکه در تابستان‌ هوای‌ گرم‌ و آلوده‌ را از فضای‌ مسجد خارج‌ می‌کند و هوای‌ پاکیزه‌ از طریق ‌بادگیر مخصوصی‌ که‌ در سقف‌ بنا شده‌، داخل‌ مسجد می‌گردد؛ و به‌ این‌ ترتیب‌ یک‌ تهویه‌ طبیعی‌ انجام‌ می‌پذیرد. دیواره‌ ها کمی‌ حالت‌ زاویه ‌دار دارند که‌ انتقال‌ وزن‌ را از مناره‌ به‌ زمین‌ ساده‌ تر می‌سازد.

قابل‌ ذکر است‌ که‌ محلی‌ که‌ در آن‌ مسجد‌ ساخته شده‌، بسیار موریانه‌ خیز است‌، لذا راهکارهای ویژه‌ای در ساخت این مسجد و دیگر بناهای‌ این‌ مجموعه‌ برای جلوگیری از اثرات مخرب چوب خواران به کار گرفته شده است‌. بطوریکه به‌ عنوان ‌نمونه‌، خانه‌ سازنده مجموعه‌ با عمر بیش‌ از۲۰ سال‌، از آسیب‌ چوب‌ خواران‌ به دور مانده‌ است‌. برای ماندگاری‌ دراز مدت‌ دیواره‌ های‌ خارجی در برابر نزولات‌ آسمانی، چوبهای ویژه با فرآوری خاص استفاده شده است.‌

کابینت ‌ها، دیواره‌ ها و حتی سینی ‌های آبدارخانه‌ این‌ مسجد،‌ چوبی‌ است‌‌. مسجد دارای یک‌ ایوان‌ بیرونی‌ که کف آن از خشت‌ است‌ می باشد. برروی‌ دیواره‌ های داخلی و بیرونی مسجد‌ به ترتیب تعداد ۷ و ۶ کتیبه‌ زیبا از آیات قرانی به‌ همراه‌ قابهایش‌ از چوب‌ درختان‌ گردو وتوت ‌نصب‌ است.
در ساختمان‌ و تزیینات‌ داخلی چوبهای‌ مختلفی‌ از درختان‌ مثمر و غیر مثمر مانند انواع‌ کاجها، اشن‌، سپیدار، گیلاس‌، گلابی‌، زبان‌ گنجشک‌، گردو و توت استفاده شده است‌. نور پردازی‌ ویژه مجموعه‌، هارمونی‌ ویژه‌ای‌ از رنگهای‌ شاد، در شبها جلوه‌ خاصی‌ دارد.

هدف‌ سازنده این مجموعه‌، رونق بخشیدن به‌ صنعت‌ گردشگری‌ و نیز احیای‌ نام‌ و یاد بزرگ‌ مردی‌ است‌ که‌ روزگاری‌ در این‌ مکان‌ به‌ خدمت‌ می‌زیسته ‌است‌.

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

نوشته دهکده چوبین نیشابور اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.