دریاچه یا پهنه نمکی حوض سلطان از بزرگراه خلیج فارس قابل رویت است. وقتی از تهران به سمت  قم حرکت می‌کنیم، بعد از طی مسافت ۷۰ کیلومتر پهنه نمکی حوض سلطان سمت چپ جاده دیده می‌شود. طبق تعریف علمی تالاب‌ها و دریاچه‌ها، وقتی عمق پهنه آبی کمتر از ۶ متر باشد، برای آن از واژه تالاب استفاده می‌کنیم. به همین دلیل پهنه آبی حوض سلطان را “تالاب” می‌نامیم.  .

حوضه آبریز این تالاب خیلی وسیع نیست و مهم آن که شهر، شهرک یا ناحیه صنعتی در مجاورت آن قرار ندارد.

تصویر ماهواره ای ار ازتفاعات حاشیه تالاب حوض سلطان و راههای اطراف آن

یکی از معضلات اصلی تالاب‌هایی که در نزدیکی منابع آلوده کننده -شهر، شهرک یا ناحیه صنعتی – قراردارند، انتقال و تجمع آلاینده‌هاست. مواد سمی پایدار و تجزیه‌ناپذیر مثل فلزات سنگین موجود در پساب واحدهای صنعتی عموما تا انتهای مسیر رودخانه‌ها در آب باقی می‌مانند و در نهایت در بلورهای نمکی زیبا ته نشین می‌شوند. تالاب‌های نمکی که زهکش شهرهای بزرگ هستند مثل دریاچه نمک قم یا تالاب مهارلو در شیراز عموما آلوده و سمی هستند.

پاکیزه بودن نسبی نمک تالاب منجر به برداشت نمک از آن به منظور مصارف خوراکی شده است.از سال های پایانی دهه ۸۰ شمسی برای برداشت بیشتر نمک، داخل تالاب راه‌ها و تاسیساتی برای استخراج احداث شد که در تصاویر ماهواره‌ای نتیجه آن را می‌بینیم.

مقایسه تصاویر ماهواره ای سالهای 2003 و 2009(اثر احداث جاده‌های دسترسی معادن نمک)

برداشت بی‌رویه نمک از دریاچه‌، بدون در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی، می‌‌تواند عامل بزرگی جهت تخریب آن باشد. همچنین، با احداث راه‌ها و تاسیسات به بهانه توسعه صنعت و اشتغال‌‌‌زایی و بهره‌برداری از منابع، راه دسترسی برای گروه جدیدی از “طبیعت‌گرد‌ان‌ غیرمسوول” به مناطق بکر میانی دریاچه باز شده است: علاقه‌مندان آفرود. کسانی که با داعیه طبیعت گردی و لذت بردن از طبیعت،رحم به جسم نیمه جان طبیعت زخمی ایران نمی‌کنند و شاید از نتیجه مخرب لذت بردن خود آگاهی ندارند.

آفرود چیست؟

خودروهای مخصوص آفرود اصطلاحا شاسی بلند و دودیفرانسیل هستند و با کمک فنر و تایرهای خاص و دستکاری موتور، توانایی عبور از موانع طبیعی و همچنین حرکت در خارج از جاده های آسفالت و استاندارد را دارا هستند. خودروهای SUV ابتدا برای استفاده در جنگلبانی و تحقیقات در مراتع و بیابان‌ها و دسترسی به مناطق صعب‌العبور که فاقد جاده مناسب برای تحقیقات بودند، وارد کشور شد. شکار کردن انگیزه بعدی گسترش استفاده ازین خودروهای قدرتمند و دارای مانور بالا بود. قبل از آنکه تخریب اکوسیستمها و زیستگاهها به فاجعه کنونی منجر شود، شکار کردن در مناطق بکر و دوردست از تفریحات علاقه مندان هیجان بود (هنوز هم نه به شدت و حدت قبل، ولی همچنان این ماجرا در جریان است). متاسفانه اکنون به‌حدی میزان  تخریب طبیعت بالا رفته است که کمتر حیوان قابل شکار کردنی در زیستگاه‌های طبیعی خارج از مناطق حفاظت شده باقی مانده است.

نقش دولت در گسترش آفرود چیست؟

اما مقصر اصلی صاحبان خودروهای دودیفرانسیل نیستند. بهادر آراسته از آفرودبازان قدیمی کشور که در مناطق شمالی و البرز مرکزی فعال است, نهادهای دولتی را برای گسترش بی‌ضابطه آفرود مقصر می‌داند و معتقد است: عامل اصلی گسترش بی‌‌ضابطه این تفریح در شمال کشور، اداره جنگلداری و منابع طبیعی است. این نهاد با اجرای طرح‌های جنگل‌کاری و برداشت چوب در اکثر نقاط جنگلی شمال که سال‌هاست در حال اجراست با ایجاد دسترسی و اقدام به جاده‌سازی با ماشین‌های سنگین در شیب‌های تند، راه‌هایی را ایجاد می‌کند که فقط ماشین‌های دودیفرانسل قوی مثل لندرور و لندکروز قادربه بالارفتن ازاین مسیرهاهستند.

وی ادامه میدهد: این مسیرهای باریک و پر‌شیب و بکر برای یک راننده آفرود بسیار جذابند. متاسفانه مدیریت دولتی روی مسئله‌ی مدیریت راههای جنگلی خیلی ضعیف عمل کرده است، همچنین اداره محیط زیست هم مسیرهایی را ایجاد کرده که توسط آن به مناطق تحت حفاظت و حاشیه‌های مرتفع و دوردست آن سرکشی کند و این مسیرها هم اکثرا مدیریت شده نبوده و عموما قابل تردد هستند. شکارچی‌ها و ماشین‌های دو دیفرانسیل از این مسیرها برای آفرود استفاده می کنند.

آراسته تصریح میکند: مدیریت جاده‌های تحت اختیار منابع طبیعی و مرتع‌داری و محیط زیست، نه تنها باعث افزایش آفرود بلکه تا حد زیادی باعث شکار میشود.

تهدیدها و مخاطرات ناشی از آفرود برای طبیعت

1- تخریب پوشش گیاهی: با عبور از روی بوته‌ها و درختچه‌ها، شاسی بلندها گیاهانی را از بین می‌برند که شاید مدتها طول کشیده تا پاگیر شوند. مخصوصا در نواحی بیابانی مستقر شدن و ریشه دواندن و بالغ شدن یک بوته خار، می‌تواند حاصل تلاش سالهای زیاد آب و خاک و آفتاب و بقیه اعضای اکوسیستم باشد. بوته خار هم می‌تواند حلقه یک زنجیره طبیعی باشد که با از بین رفتنش یک آشیانه، یک نگهدارنده رطوبت و یک محافظ خاک هم از بین برود.

2- فرسایش و سفت شدن خاک:  با عبور خودروهای سنگین، بستر طبیعی خاک فشرده می شود و منافذ طبیعی آن که برای حفظ آب کاربرد دارند، بسته می‌شوند. در بارندگی‌های بعدی آب باران نفوذ نمی کند و جریان پیدا می‌کند که می‌تواند در مقیاس‌های وسیع باعث بروز سیل شود. در خاکهای سفت و فشرده گیاهان به سختی می توانند ریشه‌دوانی کنند. همچنین در اثر نیروی شدیدی که چرخها به خاک وارد می‌کنند، ساختمان خاک تخریب شده و خاک به صورت دانه های پراکنده پخش می شود که آغاز فرسایش و شستشوی زمین‌های بکر است.

3- نا‌امن کردن طبیعت برای گونه‌های جانوری: جانوران وحشی با محیط‌های انسانی بیگانه هستند و با دیدن نشانه‌های ناآشنا احساس عدم امنیت می‌کنند و حتی زیستگاه نا‌امن خود را ترک می‌کنند. برخی گونه‌های بسیار حساس حتی بعد از مدتها زندگی در کنار انسانها هم نمی‌توانند به روند زندگی طبیعی خود ادامه بدهند. برای مثال یوزپلنگها به ندرت در اسارت جفت گیری و تولید مثل می‌کنند. حتی روشن کردن آتش و یا نور چراغ می‌تواند باعث شود تا حیوانات احساس نا‌امنی کنند، چه برسد به صدای غرش موتورها و لرزش زمین زیر سنگینی خودروهای آفرود بازان.

4- تکه‌تکه‌کردن‌ زیستگاه‌‌ها: جاده‌های ناشی از عبور ماشین‌های شاسی بلند در زیستگاه‌ها، باعث تکه تکه شدن زیستگاه‌ها و قطع شدن کریدورهای طبیعی عبور و مرور حیوانات می‌‌شود. برای نمونه دسترسی جانوران را به یک آبشخور قطع می کنند و یا جلوی کوچ روزانه حیوانات را می‌گیرند.

5- امکان ایجاد ریزگردها: آفرود در بیایان‌ها می تواند با تخریب بافت خاکریزدانه و نمکی، ریزگردها را در هوا پراکنده کند. باد این ریزگردها را منتقل می کند و می تواند باعث آلودگی هوا در شهر‌ها و روستاهای اطراف بیایان‌ها و نمکزار‌ها شود. بعضا این نمک‌ها در نواحی نزدیک مناطق صنعتی –همانطور که قبلا اشاره شد- حاوی مواد سمی و فلزات سنگین هستند که باعث بروز بیماری‌های تنفسی خواهند شد.

6- تخریب چشم انداز طبیعی: مهمترین عامل مضر آفرود در مناطق بکر، تخریب چشم اندازهای زیبای طبیعی است. جای چرخ ماشین‌ها تا مدتها در طبیعت باقی می ماند و زیبایی و طبیعی بودن مناظر را از بین می برند. میزان تخریب ایجاد شده معمولا به‌حدی است که به‌سادگی قابل جبران نیست. در مورد بقیه آثار مخرب آفرود شاید بتوان با قرق کردن و محدود کردن دسترسی، امنیت را به زیستگاهها برگرداند و اجازه ترمیم پوشش گیاهی را داد، یا با اقدامات اصلاحی جلوی فرسایش خاک را گرفت؛ اما برگرداندن جشم انداز طبیعی به حالت اولیه تقریبا غیرممکن و یا بسیار هزینه‌بر است.

نمونه این تخریب چشم انداز را می توان در حوض سلطان دید.

آخرین عکس‌های ماهواره‌ای تالاب حوض سلطان بخوبی جای خراش‌های چرخ‌های این “عاشقان طبیعت و هیجان”‌و “بهره برداران نمک و کارآفرینان”را بر پهنه نمکی تالاب نشان می‌دهد.

انگار به صورت سلطان خنج کشیده اند…

حوض سلطان هنوز منطقه حفاظت شده تحت مدیریت سازمان محیط زیست محسوب نمی‌شود و صرفا منطقه “شکار ممنوع” است. مدیریت و حفاظت از آن تنها به عهده گردشگران و بهره برداران منابع نمکی آن است. این ما هستیم که با انجام” سفر مسوولانه” و “ترویج” آن می توانیم تاثیرگذار باشیم و از آسیب دیدن بیشتر آن جلوگیری کنیم. اکوسیستم‌های مناطق بیابانی شاید در دیدگاه اول، به دلیل فقر پوشش گیاهی و یا عدم مشاهده حیوانات، غنی به نظر نرسند؛ ولی به‌واسطه شکنندگی و آسیب پذیری، نیازمند توجه و مراقبت بیشتر ما هستند. یک بوته “گَوَن” می تواند حاصل تلاش ۱۵ ساله آب و خاک و خورشید در بیابان باشد و با ازبین رفتن آن، شاید نتوان به‌سادگی جایگزینی برای آن یافت همانگونه که یک شش ضلعی نمکی زیبا می‌تواند حاصل صدسال رسوب گذاری آهسته در تالاب باشد

سفر مسوولانه به حوض سلطان چگونه خواهد بود؟

بهتر است از مسیر جاده دسترسی خارج نشویم و طبیعت موجود را بیش از آنچه که بهم خورده، تخریب نکنیم. حتی “یک قدم نگذاشتن” هم می‌تواند موثر باشد. با توجه به توریستی بودن منطقه و نزدیکی به تهران و دسترسی مناسب، زیبایی و چشم انداز ارزشمند منطقه واقعا در معرض نابودی است. حتی یک “جای پا” کمتر می تواند موثر باشد اگر “با قدم نگذاشتن”   فرهنگ “احترام” به بکر بودن مناطق ترویج شود. در سفر به حوض سلطان مراقب شش ضلعی ها باشیم!

گرد‌آوری‌وتدوین:سمیه صمیمی

ویرایشگر:بهرنگ ص.‌علوی

کمیته آموزش کانون گردشگران جوان

نوشته نمکینِ صورت زخمی: حوض سلطان اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

مقدمه

 درﯾﺎﭼه ﻧﻤﮏ ﺣﻮض ﺳﻠﻄﺎن در‌۴۰‌ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮی ﺷﻤﺎل ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ‌ﻗﻢ‌ و ۸۵ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮی ﺟﻨﻮب ﺗﻬﺮان و در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺑﺰرﮔﺮاه ﺗﻬﺮان-ﻗﻢواقع‌شده‌است و رﺷﺘﻪ ﮐﻮه‌های اﻟﺒﺮز در ﺷﻤﺎل آن ﻗﺮار‌ﮔﺮﻓﺘﻪاﺳﺖ. اﯾﻦ درﯾﺎﭼﻪ ﮐﻪ ﺑﻪ درﯾﺎﭼﻪ ﺳﺎوه ﻗﻢ و درﯾﺎﭼﻪ ﺷﺎﻫﯽ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ۲۴۰‌ ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﺮبع مساحت دارد. وﺳﻌت و ﺷﮑﻞ درﯾﺎﭼﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ورود آب و ﻣﯿﺰان ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ آن درﻓﺼﻮل ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺎل ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ. هنگام ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ و ذوب ﺑﺮف‌ﻫﺎی ارﺗﻔﺎﻋﺎت اﻃﺮاف به دلیل افزایش ﻣﯿﺰان آب ورودی، وﺳﻌﺖ دریاچه زﯾﺎد و در روزهایی که بارندگی نیست، وسعت آن ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯽ‌ﯾﺎﺑﺪ . ﺑﺪﯾﻦ‌ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺳﻄﺢ آب درﯾﺎﭼﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ در ﻧﻮﺳﺎن اﺳﺖ. [۴]

حوض سلطان به شکل یک فروافتادگی نامتقارن به طول ۱۸ و عرض ۱۶ کیلومتر در ارتفاع ۷۱۰ متری از سطح دریا قرار‌دارد. متوسط بارندگى سالانه در این منطقه بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلی‌متر  است و به‌همین‌دلیل بین نواحی کم‌باران قرار‌دارد. این دریاچه در سال ۱۸۸۳ میلادی و بر اثر ساخت جاده شوسه تهران – قم تشکیل شده‌است. کل منطقه به چهار بخش کفه نمکی (بخش اصلی دریاچه)، حاشیه‌ی باتلاقی، محدوده اکولوژیک و دشتی تقسیم ‌‌می‌شودو خاک شور آن به صورت دوایر متحدالمرکزى در محدوده مرکز دریاچه دیده‌‌ می‌شود. هر‌چه از مرکز دریاچه فاصله ‌‌بگیریم و به حاشیه آن نزدیک شویم میزان شوری کاهش می‌یابد. این منطقه دو چاله نمکین را در خود جای داده است که چاله غربی با نام حوض سلطان است و چاله شرقی با نام حوض مره شناخته می‌شود. البته آبراهه باریکی میان این دو جریان دارد و مانع جدایی کامل آنها از هم شده‌است.

حوض سلطان در قسمت غربی ۸۰۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و آب‌های روان سطحی منطقه در آن دیده ‌می‌شود. در‌حالی‌که حوض مره در حوضه‌ی شرقی به غیر از آب‌های سطحی، از آب رودهایی مانند رودشور و قره‎چای نیز تغذیه می‌کند. این رودها عموما از شوره‌زارها و اراضی نمکی اطراف گذر می‌کنند. به‌عبارت ساده‌تر، آب ابتدا وارد حوض مره می‌شود و سر ریز آن پس از گذر از آبراهه به حوض سلطان می‌ریزد. در صورت پر شدن حوض سلطان، آب اضافی باز هم به حوض مره باز می‌گردد و در‌نهایت سر‌ریز این دو حوض، سر از دریاچه نمک در‌می‌آورد [5] ..

 ﺑﺎ‌ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻫﻤﯿتی که ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﺣﯿﺎت ﺗﺎﻻب ﺣﻮض‌ ﺳﻠﻄﺎن دارد، برای جلوگیری از ﺗﻌﺮض ﺳﻮدﺟﻮﯾﺎن و ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎن ﻣﺤﯿﻂ‌زﯾﺴﺖ و برای ﺗﺮﻣﯿﻢ ﺧﺴﺎرات وارد‌ﺷﺪه، اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ در ﺳﺎل 88 ﺑﻪ ﻣﺪت ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﮑﺎر ﻣﻤﻨﻮع ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺷﺪ. ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن این ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻮﺑﺮه، اﻧﻮاع ﮐﺒﻮﺗﺮ، ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ ﻧﻈﯿﺮ ﻏﺎز ﺧﺎﮐﺴﺘﺮی، ﻟﮏ‌ﻟﮏ، اﻧﻮاع ﻋﻘﺎب و ﻏﯿﺮه است. درحوض سلطان، ﭘﺴﺘﺎﻧﺪاراﻧﯽ ﻧﯿﺰ از‌ﻗﺒﯿﻞ ﺧﺮﮔﻮش، ﻣﻮش ﺻﺤﺮاﯾﯽ، روﺑﺎه و ﮔﺎﻫﯽ آﻫﻮ ﻧﯿﺰ دﯾﺪه‌ ﻣﯽ‌ﺷﻮﻧﺪ. در ﻣﯿﺎن ﺧﺰﻧﺪﮔﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﻀﻮر ﻣﺎرﻫﺎو ﺳﻮﺳﻤﺎرﻫﺎ ﮐﻪدر ﮐﻨﺘﺮل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ آﻓﺎت ﻧﻘﺶ‌‌ دارﻧﺪ، ﺑﺎرز اﺳﺖ. اﻧﻮاع ﻋﻨﮑﺒﻮت، رﺗﯿﻞ، ﻣﻮرﯾﺎﻧﻪ و ﻣﻮرﭼﻪ‌ﻫﺎی ﮐﻤﯿﺎب در اﻃﺮاف درﯾﺎﭼﻪ ﮔﺴﺘﺮده ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻧﺠﺎم ﺷﺪه، ﺣﻀﻮر ﭘﺮ ﺗﻌﺪاد و ﻣﺘﻨﻮع اﻧﻮاع ﺑﺎﮐﺘﺮی‌های ﻧﻤﮏ‌دوﺳﺖ را در ﺧﺎک‌های ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ‌دﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از اﻧﻮاع ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺷﻮاﻫﺪ اوﻟﯿﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ‌ﺑﻪ‌ﻓﺮد ﺑﻮده‌است. به‌دلیل ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ژﻧﺘﯿﮑﯽ و ﻓﯿﺰﯾﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ وﯾﮋه، اﻧﺘﻈﺎر ﺣﻀﻮر آﻧﺰﯾم‌ها، آﻧﺘﯽ‌ﺑﯿﻮﺗﯿک‌ها و ﻓﺮآورده‌ﻫﺎی ارزﺷﻤﻨﺪ ﻣﯿﮑﺮوﺑﯽ در آن‌ها وﺟﻮد دارد. وﺟﻮد اﻧﻮاع دﯾﺎﺗﻮم‌ها (ﺟﻠﺒک‌های ﺗﮏ‌‌ﺳﻠﻮﻟﯽ) ﺑﻪ‌ﻋﻨﻮان اوﻟﯿﻦ ﺗﻮﻟﯿﺪ‌ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﻏﺬا در اﮐﻮﺳﯿﺴﺘم‌های آﺑﯽ در آب‌های ﺷﻮر ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻞ اﺳﺖ. ﺑﺎ‌ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻧﮑﻪ آب اﯾﻦ ﺗﺎﻻب، ﻓﺼﻠﯽ و ﻓﻮق ﺷﻮر ﺑﻮده و زﻣﺴﺘﺎن ﻓﺼﻞ ﭘﺮآﺑﯽ ﺣﻮض سلطان اﺳﺖ، ﮐﻔﻪ ﻧﻤﮑﯽ اﯾﻦ ﺗﺎﻻب در ﻓﺼﻞ ﭘﺮآﺑﯽ زﯾﺮ آب اﺳﺖ و ﺣﺎﺷﯿﻪ ﯾﺎ ﮐﻤﺮﺑﻨﺪ ﺑﺎﺗﻼﻗﯽ ﺷﻤﺎل و ﺷﻤﺎل‌ﻏﺮﺑﯽ اﯾﻦ ﺗﺎﻻب ﭘﻮﺷﺶ ﮔﯿﺎﻫﯽ دارد. در اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﯿﺶ از ۴۰ ﮔﻮﻧﻪ ﮔﯿﺎﻫﯽ از ﺟﻤﻠﻪ درﻣﻨﻪ ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﯽ، اﺷﻨﺎن، ﺗﺎغ زرد و ﺳﯿﺎه، ﺳﻮدا و اﺳﻔﻨﺎج وﺟﻮد دارد. ﭘﺮﻧﺪه‌ﻫﺎی ﻣﻬﺎﺟﺮ ﻧﺎدر در اﯾﻦ ﺗﺎﻻب وﺟﻮد‌ دارد ﮐﻪ در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺗﺎﻻب زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ‌ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﺮ‌اﺳﺎس ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻧﺠﺎم‌ﺷﺪه ﺑﺎﻟﻎ  ﺑﺮ ۲۴۰ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎ ارزش رﯾﺰ ﻣﻮﺟﻮدات ﻫﻮازی ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻠﺒﮏ‌ﻫﺎ، ﺑﺎﮐﺘﺮی‌ﻫﺎ و ﻗﺎرچ‌ﻫﺎ در ﺗﺎﻻب وﺟﻮد‌ دارد ﮐﻪ ﻣﯽ‌ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺨﺰن ژﻧﯽ ﺧﻮد ﺷﺮاﯾﻂ ﻓﻮق ﺷﻮر را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ. ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﺷﯿﻮه‌های ﺳﻨﺘﯽ، ﺗﻨﻬﺎ از ﻧﻤﮏ ﻃﻌﺎم ﻣﻮﺟﻮد در اﯾﻦ ﻋﺮﺻﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎرف ﺻﻨﻌﺘﯽ، اﺳﺘﻔﺎده‌ﺷﺪه‌اﺳﺖ. [۴]

ساختار فیزیکی

پوسته نمکی: با مساحت ۷۰۰۰ هکتار به صورت فضایی کاملاً سفید‌رنگ و پوشیده از نمک بوده که هسته مرکزی تالاب را تشکیل‌می‌دهد. بخش مذکور در قسمت‌های مرکزی از استحکام و پایداری بالاتری برخوردار بوده و در حواشی با کاهش در قطر لایه‌های نمک به صورت چند ضلعی‌های زیبایی رخ می‌نماید.

 کمربندی باتلاقی: لایه‌ای به‌عرض چند‌صد متر به صورت کمربندی بخش کفه نمکی را احاطه نموده که در فصول پرباران به صورت لایه‌های باتلاقی، فاقد ‌هرگونه رویش گیاهی و یکنواخت ظاهر می‌شود. جنس باتلاقهای مذکور از رس بوده و لایه هایی از ترکیبات مس (سولفات مس) و نمک در پروفیل ۳۰ سانتیمتری آن دیده‌می‌شود. لایه باتلاقی در زیر لایه‌های نمک به صورت باتلاق‌های لجنی ظاهر‌شده که در مواردی تا عمق‌های چند متر، لجن سیاهی را حاوی ترکیبات تخمیری آلی ایجاد‌کرده‌است.

 لایه اکولوژیک: این ناحیه که به صورت نواری در حاشیه دریاچه و بیشتر در ضلع های شمالی و شمال‌غربی آن به صورت پوشش‌های متراکم از گونه‌های گیاهان شورپسند است، بخشی از حیات و تنوع زیست‌مندآن منطقه را به خود اختصاص ‌داده‌است. [۲]

وﺿﯿﻌﺖ ﮐﺎﻧﯿﻬﺎ وﻣﻌﺎدن

ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻧﺠﺎم‌ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﺧﺼﻮص ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﺗﺸﮑﯿﻞ‌دﻫﻨﺪه ﻧﻤک‌های درﯾﺎﭼﻪ حوض سلطان، ﻣﻮادی از ﻗﺒﯿﻞ ﺳﺪﯾﻢ ﮐﻠﺮﯾﺪ، ﺳﺪﯾﻢ ﺳﻮﻟﻔﺎت، ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ ﮐﻠﺮﯾﺪ و ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ ﺳﻮﻟﻔﺎت از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺎرزﺗﺮﯾﻦ و مهم‌ترین ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﺗﺸﮑﯿﻞ‌دﻫﻨﺪه اﯾﻦ ﻣﻨﺒﻊ ﻋﻈﯿﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ‌آﯾﺪ. ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ از ﻧﻈﺮ ﻓﺮاواﻧﯽ ﻫﺸﺘﻤﯿﻦ ﻋﻨﺼﺮ در ﻗﺸﺮ ﺧﺎرﺟﯽ زﻣﯿﻦ است و اﻏﻠﺐ اﯾﻦ ﻓﻠﺰ، ﺑﺼﻮرت ﺗﺮﮐﯿب‌های ﻣﺤﻠﻮل در آب درﯾﺎﻫﺎ و ﯾﺎ ﺑﺼﻮرت ﺳﻨﮓ‌ ﻣﻌﺪن ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ‌ﮐﻠﺮﯾﺪ، در ﻃﺒﯿﻌﺖ پیدا ﻣﯽ‌ﺷﻮد. ﻣﯿﺰان ﻣنیزیم اﺳﺘﺤﺼﺎﻟﯽ از آب درﯾﺎ ﺗﻨﻬﺎ ۲/۰تا۳/۰‌درﺻﺪ است. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻧﺠﺎم‌ﮔﺮﻓﺘﻪ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ درﯾﺎﭼﻪ ﻧﻤﮏ، ﻣﯿﺰان ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ اﺳﺘﺤﺼﺎﻟﯽ را ۳۵ ﺗﺎ ۵۰ ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ آب درﯾﺎ ﻧﺸﺎن‌ ﻣﯽ‌دﻫﺪ. زﻣﯿﻦ اﯾﻦ درﯾﺎﭼﻪ ﭘﻮﺷﯿﺪه از رﺳﻮﺑﺎت ﻧﻤﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ اﻧﺒﺎﺷﺘﻪ شدن سیلاب‌ها و آب‌های ﺳﻄﺤﯽ در ﻃﻮل ﻗﺮن‌ها ﭘﺪﯾﺪآﻣﺪه‌اﺳﺖ. ﻋﻤﻖ ﻧﻤﮏ اﯾﻦ درﯾﺎﭼﻪ ﺑﯿﻦ ۵ ﺗﺎ ۵۴ ﻣﺘﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻻﯾﻪ‌ﻫﺎی ﺧﺎک رس از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺟﺪا ‌شده‌اند.  زﻣﯿن‌های اﻃﺮاف اﯾﻦ درﯾﺎﭼﻪ ﺑﺸﺪت ﺑﺎﺗﻼﻗﯽ هستند. وﺳﻌﺖ ﺑﺎﺗﻼق‌ها در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻏﺮب درﯾﺎﭼﻪ ﺑﻪ‌ﻣﺮاﺗﺐ وﺳﯿع‌تر از ﻣﻨﺎﻃﻖ دﯾﮕﺮ آن اﺳﺖ. از ﺟﻤله مناطق ﺑﺎﺗﻼﻗﯽ اﯾﻦ درﯾﺎﭼﻪ ﻣﯽ‌ﺗﻮان ﺑﻪ ﺣﻮض ﻗﯿﻠﻮﻗﻪ در ﺷﺮق و ﯾﺎ ﺑﺎﺗﻼق دو‌ﮐﻮﯾﺮی در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻨﻮب ﺷﺮﻗﯽ درﯾﺎﭼﻪ اﺷﺎره‌ﮐﺮد. اﯾﻦ ﺣﻮﺿﻪ‌ﻫﺎی رﺳﻮﺑﯽ هم‌زمان ﺑﺎ ﺷﮑﻞ‌ﮔﺮﻓﺘﻦ ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﻃﯽ ﻓﺎز ﭘﺎﯾﺎﻧﯽ ﮐﻮﻫ‌ﺰاﯾﯽ آﻟﭙﯽ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺎری از ﺣﻮﺿﻪ‌ﻫﺎی رﺳﻮﺑﯽ، ارﺗﺒﺎط ﺧﻮد را ﺑﺎ درﯾﺎ از‌دﺳﺖ‌دادﻧﺪ و ﺑﻪ‌ﺻﻮرت سرزمین‌های وﺳﯿﻌﯽ درآﻣﺪﻧﺪ ﮐﻪ در آن ته‌نشین‌های ﺗﺒﺨﯿﺮی ﻧﻈﯿﺮ ﮔﭻ،  ﻧﻤﮏ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ رس و ﻣﺎرن ﺗﻪ‌ﻧﺸﯿﻦ ﺷﺪه‌اﺳﺖ. اﺧﺘﻼف ارﺗﻔﺎع ﺑﯿﻦ ﭘﺴﺖ‌ﺗﺮﯾﻦ و ﺑﻠﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﺧﻂ داغ آب ۲۰ ﻣﺘﺮ اﺳﺖ.[3]

 لازم‌به‌ذکر است که برداشت بی‌رویه نمک از این دریاچه می‌تواند عامل بزرگی برای تخریـب ایـن منطقـه باشد. سه معدن جدید عقیق با ظرفیت بیش از ۵هزار تن در حاشیه‌های شرقی، جنوبی و غربی دریاچه حوض سـلطان تمرکز دارد و تاکنون ۸۰ رنگ مختلف عقیق چون قرمز، آبی، خاکستری، قهوه ای، بژ، لاجوردی، سیاه، سبز و طوسی در آن شناسایی ‌شده‌است. دو معدن اپیدوت و گارنت نیز در مراحل اکتشاف است. اپیـدوت و گارنـت از‌جملـه سنگ‌های نیمه‌قیمتی است که به‌عنوان نگین‌های ریز در صنعت انگشترسازی به‌کار می رود. [1]

ﺟﺎﻧﺪاران و ﺣﯿﺎت وﺣﺶ تالاب

   ﺗﺎﻻب ﺣﻮض ﺳﻠﻄﺎن ﺑﻪ‌دﻟﯿﻞ وﺟﻮد ﮔﻮﻧﻪ‌ﻫﺎی ﺟﺎﻧﻮری ﻧﺎدر و ﻣﻨﺤﺼﺮ‌ﺑﻪ‌ﻓﺮد ﻧﻈﯿﺮ ﭘﺮﻧﺪه ﻫـﻮﺑﺮه، ﻣﯿﮕـﻮی آب‌ﺷـﻮر ﯾـﺎ آرﺗﻤﯿﺎ و ﻣﻬﺎﺟﺮت زﻣﺴﺘﺎنه ﺑﺴﯿﺎری از ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ آﺑﺰی و ﮐﻨﺎرآﺑﺰی ﺑﻪ ﺣﻮﺿﻪ‌ﻫﺎی آﺑﯽ ﻣﻨﻄﻘـﻪ، از اﻫﻤﯿﺖ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮﺧﻮردار ‌اﺳﺖ. ﮔﻮﻧﻪ‌ﻫﺎی ﺷﺎﺧﺺ ﺟﺎﻧﻮری ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از: ﺧﺎرﭘﺸﺖ، ﮔﺮگ، ﺷـﻐﺎل، ﺧﺮﮔـﻮش، ﻣـﻮش‌ ﺻﺤﺮاﯾﯽ، روﺑﺎه، ﻫﻮﺑﺮه، ﺑﺎﻗﺮﻗﺮه، ﻗﺮﻗﯽ و ﮐﺒﻮﺗﺮ ‌ﭼﺎﻫﯽ و اﻧﻮاع ﻋﻘﺎب و ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ: ﻏﺎز ﺧﺎﮐﺴﺘﺮی، آﻧﻘـﻮت، ﻟـﮏ ﻟﮏ، ﻓﻼﻣﯿﻨﮕﻮی ﺑﺰرگ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﻣﯿﺎن ﺧﺰﻧﺪﮔﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﮐﻪ در ﮐﻨﺘﺮل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ آﻓﺎت ﻧﻘﺶ‌ دارﻧﺪ ﻣﯽ‌ﺗﻮان ﺑﻪ اﻧﻮاع ﻣﺎرﻫﺎ، ﺳﻮﺳﻤﺎرﻫﺎ، ﻋﻨﮑﺒﻮت‌ﻫﺎ، رﺗﯿﻞ، ﻣﻮرﯾﺎﻧﻪ و ﻣﻮرﭼﻪ‌ﻫﺎی ﮐﻤﯿﺎب در ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻨﻄﻘﻪ اﺷﺎره ﻧﻤﻮد. در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﻨﻄﻘﻪ، زﯾﺴﺘﮕﺎه ﺣﯿﻮاﻧﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻫﻮ، ﺟﺒﯿﺮ و ﮔﻮر ایرانی ﺑﻮده‌اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ‌دﻟﯿﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ زﯾﺴﺘﮕﺎه در ﺳﺎل‌ﻫﺎی اﺧﯿﺮ و ﮐﻤﺒﻮد ﻣﻮاد‌ ﻏﺬاﯾﯽ در اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ، دﯾﮕﺮ ﻣﺸﺎﻫﺪه نشده‌اند.

وﺟﻮد اﻧﻮاع دﯾـﺎﺗﻮم‌ﻫـﺎ (ﺟﻠﺒـﮏﻫـﺎی ﺗـﮏ ﺳﻠﻮﻟﯽ)ﺑﻪ‌ﻋﻨﻮان اوﻟﯿﻦ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﻏﺬا در اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ‌ﻫﺎی آﺑﯽ در آب‌ﻫﺎی ﺷﻮر ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻗﺎﺑﻞ‌ ﺗﺎﻣـﻞ اﺳـﺖ. اﯾـﻦ‌ﮔﻮﻧـﻪ ﺟﻠﺒﮏ‌ﻫﺎ در‌ﺻﻮرت ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺒﻮه ﻣﯽ‌ﺗﻮاﻧﺪ در ﺗﻌﻠﯿﻒ دام ﻣﻮرد‌ اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار‌ﮔﯿﺮد. [1] وﺟﻮد ﺟﻠﺒک‌های ﺑﺴﯿﺎر ﺷﻮر‌ﭘﺴﻨﺪ در ﺑﺴﺘﺮ ﻧﻤﮑﯽ ﺗﺎﻻب و ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺑﯿﺶ از ۲۰۰ ﺳﻮﯾﻪ ﻣﯿﮑﺮوارﮔﺎﻧﯿﺴﻢ ﻓﺮاﺷﻮر در ﻏﺎﻟﺐ آرﮐﯽ ﺑﺎﮐﺘﺮی‌ها، ﺑﺎﮐﺘﺮی‌های ﻋﺎﻟﯽ، ﻗﺎرچ‌ها، ﻣﺨﻤﺮﻫﺎ، ﺟﻠﺒک‌ها و ﺣﺸﺮات ارزش ﺧﺰاﻧﻪ ژﻧﯽ‌ اﯾﻦ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﻧﺎدر را ﺑﻪ‌ﺧﻮﺑﯽ ﺑﻪ‌ﻧﻤﺎﯾﺶ در‌آورده‌اﺳﺖ. [2]

ﻣﯿﮕﻮی آب‌ﻫﺎی ﺷﻮر ﯾﺎ آرﺗﻤﯿﺎ، ﺗﻨﻬﺎ آﺑﺰی اﯾﻦ ﺗﺎﻻب اﺳﺖ ﮐﻪ از ارزش ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ و ژﻧﺘﯿﮑﯽ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻤﯽ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده و ﺑﻪ ﻧـﺎم ﺗـﺎﻻب ﺣـﻮض ﺳـﻠﻄﺎن ﺛﺒﺖ ﺷﺪه‌اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﯿﮕﻮ در آﻓﺮﯾﻘﺎ ﻧﯿﺰ وﺟﻮد‌‌ دارد و در آن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ‌ﻋﻨـﻮان ﻧـﻮﻋﯽ ﺧـﻮراک ﮐـﻪ ﺑـﻪ‌ﺻـﻮرت ﺧﻤﯿـﺮ درآورده ﻣﯽ‌ﺷﻮد، ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻏﺬاﯾﯽ ﻗﺮار ﻣﯽ‌ﮔﯿﺮد. اﻣﺎ در اﺳﺘﺎن ﻗﻢ، آرﺗﻤﯿﺎ ﻫﯿﭻ ارزش ﺧﻮراﮐﯽ ﺑﺮای اﻧﺴﺎن ندارد. سیست و بیوماس این جانور در سال 1375 توسط محققـان مرکـز تحقیقات منابع طبیعی و دام استان قم در دریاچه حوض سلطان و حوضچه‌های اطراف آن پیدا شد. سیسـت ایـن میگو در پرورش میگو به‌ویژه در مرحله لاروی آن به‌شدت مورد‌ نیاز اسـت. همچنـین از نـاپلیوس آرتمیـا در پـرورش ماهیان به‌خصوص انواع ماهی قزل آلا و سفید استفاده می‌گردد . [1]

از ﻧﻈﺮ ﭘﻮﺷﺶ ﮔﯿﺎﻫﯽ، درﯾﺎﭼﻪ دارای دو ﺑﺨﺶ اﺳﺖ، ﯾﮑﯽ ﻣﺮﮐﺰ درﯾﺎﭼﻪ ﮐﻪ ﺣﺪود 24 درﺻﺪ از ﻣﺴﺎﺣﺖ آن را زﯾﺮ ﭘﻮﺷﺶ دارد و ﺑﺎ ﭘﻮﺳﺘﮥ ﻧﻤﮑﯽ ﭘﻮﺷﯿﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ. دوم، زون ﻣﺮﻃﻮب ﮐﻪ 76 درﺻﺪ ﺑﻘﯿﻪ را ﺗﺸﮑﯿﻞ‌ ﻣﯽ‌دﻫﺪ ﮐﻪ در آن ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺷﻮرﭘﺴﻨﺪ ﻣﯽ‌روﯾﻨﺪ. ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﻮاع درﺧﺘﭽﻪ‌ﻫﺎی ﮐﻮﯾﺮی از ﺟﻤﻠﻪ اﺷﻨﺎن، ﺗﺎغ و ﺳﺎﯾﺮ ﮔﻮﻧﻪ‌ﻫﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺮﺧﯽ از ﮔﻮﻧﻪ‌ﻫﺎی ﻧﯽ، ﺳﺎﻟﺴﻮﻻ  ﺑﺎ ﺗﺮاﮐﻢ ﺑﺎﻻ ۱۰۰%ﺳﻄﺢ ﺧﺎک را ﭘﻮﺷﺎﻧﺪه و ﺗﺎ ﻣﺤﺪوده‌ﻫﺎﯾﯽ از ﻻﯾﻪ‌ﻫﺎی ﺑﺎﺗﻼﻗﯽ پیشروی ﻣﯽ‌کند. ﺳﻄﺢ آب در اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺎﻻ (ﺣﺪود ﯾﮏ ﻣﺘﺮ) و ﻣﯿﺰان ﺷﻮری ﺑﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ از درﯾﺎﭼﻪ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻣﯽ‌شود (تا ۱۰۰ ﮔﺮم ﻧﻤﮏ در ﻟﯿﺘﺮ)  همچنین ﻣﺸﺎﻫﺪه‌ ﺷﺪه ﮐﻪ این گیاهان در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮارد ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺤﻤﻞ ﺷﻮری ﺗﺎ ﺳﻪ ﺑﺮاﺑﺮی ﺷﻮری آب درﯾﺎ هستند. ﺟﻮاﻣﻊ ﮔﯿﺎﻫﯽ ﻣﺘﺮاﮐﻢ در اﯾﻦ ﻧﻮاﺣﯽ زﯾﺴﺘﮕﺎه ﻫﺎی اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ را ﺟﻬﺖ ﺣﯿﺎت‌وﺣﺶ در‌ﺻﻮرت وﺟﻮد اﻣﻨﯿﺖ و ﺳﺎﯾﺮ ﻓﺎﮐﺘﻮرﻫﺎی ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ اﯾﺠﺎد ‌کرده‌اﺳﺖ.  [2]

موقعیت های گردشگری

تالاب کویری حوض سلطان، یکی از جاذبه‌های گردشگری و طبیعی استان قم است. این منطقه از نظر زیست‌شناسی، بوم‌شناسی، دیرینه‌شناسی، هوا و اقلیم، اشتغال‌زایی و تفرجگاهی، قابل‌ تامل و بـه‌عنـوان یکـی از چشم‌اندازهای توسعه استان قم مطرح است. همچنین ظرفیت‌های بالای جاذبه‌های طبیعت‌گردی نظیر: دپوها و چنـد ضلعی‌های نمکی، همواره توجه بسیاری از گردشگران داخل و خارج کشور را به خود جلب‌ کرده‌است. استان قم، محل تلاقی ۱۷ استان کشور است و عبور میلیونها مسافر از کنار ایـن تـالاب، ظرفیـت‌هـای خـوبی بـرای جـذب گردشگر دارد و از‌این لحاظ منحصر‌به‌فرد است. این دریاچه بر طبق گفته‌های مسؤولین، در آینـده‌ای نزدیـک به منطقه نمونه گردشگری استان قم تبدیل ‌خواهد‌ شد. همچنین برنامه‌ای به‌منظور ایجاد راه دسترسی به این تـالاب برای بازدید مسافران و همچنین علاقمندان در استان ایجاد خواهد‌ شد که این امر میتواند مـدت اقامـت گردشـگران و مسافران را در این منطقه افزایش دهد. حوض سلطان با مناظر گوناگون و دیدنی خاص خود در فصل‌های مختلف و در ساعات روز، مناظر بدیعی را به نمایش می‌گذارد. دورنمای تالاب حوض سلطان در تابستان، سفید مایـل بـه قهـوه‌ای و کویر کامل است و در زمستان و بهار به‌صورت دریاچه ظاهر می‌شود. در ‌اینجا به‌طور اجمالی به آثار تاریخی محدوده تالاب حوض سلطان اشاره‌می‌کنیم.

روستای کوچک علی‌آباد در شمال‌غربی تالاب حوض سلطان، واقع شده است. در این روستا کاروانسرای سنگی علی‌آباد و در بالای کوه کم‌ارتفاع مقابل آن، میل سنگی علی‌آباد قرار دارد. این بناها در گردنه علی آباد که جاده قدیم تهران – قم از آن می‌گذرد، قرار‌دارد. هر دو این آثار مربوط به دوران سلجوقیان هستند که در فهرست آثار ملی تاریخی ایران به ثبت رسیده‌‌اند.

کاروانسرای سنگی علی‌آباد متعلق به دوران سلجوقیان

در دشت شمالی تالاب حوض سلطان و در جنوب کوه مره که روزگاری انتهای محدوده منطقه حفاظت شده کویر بوده‌است دو بنای تاریخی قرار دارد:

 ۱- کاروانسرا یا رباط حوض سلطان

۲- کاروانسرای دیگر که شاید به‌همین نام مشهور است در جنب کاروانسرای اولی بوده و مربوط است به دوران قاجاریه و دومی به دوران صفوی.

از ری تا صدرآباد که در جنوب غربی تالاب حوض سلطان است ۲۲ کیلومتر راه است که به‌دلیل شنی بودن راه، و رفت‌و‌آمد کم از آن، مسیر تقریبا دشواری است. نشان آن، کاروانسـرای صـفوی صدرآباد است که به شماره ۲۶۶۸ در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی نیز قرار دارد.

کاروانسرا یا رباط حوض سلطان که با شماره ۷۶۹۵۰ در فهرست آثار ملی ثبت شده‌است با کمی فاصله در شرق جاده قدیم تهران – قم واقع شده‌است و بنای این کاروانسرا به دوره ناصرالدین شاه قاجار باز‌می‌گردد. در کنار این بنا آثاری از یک کاروانسرای مخروبه دوره صفوی دیده‌ می‌شود که نشان می‌دهد دلیل اصلی احداث کاروانسرای جدیدتر، پاسخگویی به نیاز بوده است که در دوره ناصرالدین شاه و هم‌زمان با رونق گرفتن راه تجاری تهران-ری-اصفهان شکل‌گرفت، که دیگر نمی‌توانستند از کاروانسرای مخروبه عهد صفوی استفاده‌کنند. در طرفین دروازه این کاروانسرا، اتاق‌هایی برای نگهبانان و دو قهوه‌خانه وجود دارد و در نمای بیرونی آن حجره‌هایی نیز تعبیه ‌شده‌است که می‌تواند مکانی برای شب‌مانی مسافرانی باشد که موفق به ورود به موقع و پیش از غروب آفتاب به داخل کاروانسرا نمی‌شدند. بااین‌حال شواهد نشان می‌دهد که این‌کاروانسرا مدت زیادی دایر نبوده و پس از شکل‌گیری دریاچه حوض سلطان در سال ۱۸۸۳ میلادی و تغییر مسیر راه تهران- قم پس از چند سال متروکه شده و عمر کاربری آن به ‌پایان‌ رسیده‌است.

در روستای محمدآباد دو بنای ثبت‌شده قرار‌دارد که یکی از آن‌ها کاروانسرایی است معروف به کاروانسرای سنگی محمد‌آباد به‌ شماره ۲۱۳۸ که قدمت آن همانند دیگر کاروانسرای سنگی این ناحیه (=کاروانسرای سنگی علی آباد) به ‌دوران سلجوقی باز‌می‌گردد و احتمالاً هم‌زمان با تلاش‌های حاکمان ری دوران سلجوقی برای تأمین امنیت و توسعه راه تجاری ری به اصفهان ساخته‌شده‌است. دیگر بنای این روستا که از جمله کهن‌ترین بناهای اطراف دریاچه به‌شمار می‌رود قلعه گلی محمد‌آباد است که به ‌شماره ۴۴۲۲ در فهرست آثار به ‌‌ثبت رسیده‌است، قدمت هسته اصلی آن به دوران اشکانیان می‌رسد و در دوره‌های بعدی توسط سلسله‌های دیگر مرمت و مورد اسـتفاده قـرار ‌گرفته‌اند.

قلعه گلی روستای محمد‌آباد متعلق به دوران اشکانی

در جنوب دریاچه حوض سلطان و در شمال روستای قمرود، یک پل تاریخی «دلاک» متعلق به دوران صفوی به‌شماره ۴۸۶۹ و دو کاروانسرا که یکی با مصالح آجری و پخته به شماره ثبت ۴۸۶۶ و دیگری با مصالح خشتی به شماره ثبت ۴۸۶۷ قرار‌دارند. کاروانسرای خشتی پل دلاک احتمالاً قدیمی‌تر از دوران صفوی است که به واسطه کهنگی و ویرانی آن در دوران صفوی یک کاروانسرای آجری در کنار آن ساخته ‌شده‌است. از طرفی به جهت آنکه این ناحیه محل عبور رودخانه قمرود به‌حساب‌می‌آمد، برای سهولت عبور کاروانیان از بستر این رودخانه، یک پل چهار قوسی نیز در عصر صفوی در آنجا بنا شده‌است. اما شواهد نشان می‌دهد که این سه بنا نیز با تغییر راه تجاری تهران-‌‌قم در دوره ناصرالدین‌شاه، رفته‌رفته از رونق افتاده و به‌‌مرور متروکه شده‌اند. به‌طوریکه امروزه نیز مسیر دسترسی به آنها نیز دشوارتر از سایر بناهای حاشیه دریاچه است و برای دستیابی به‌ آنها می‌بایست مسیری پر پیچ خم از روستای قمرود تا انتهای زمین‌های کشاورزی شمالی این روستا طی کنیم و پس از آن تا محل این بنا در «پل دلاک» با پای پیاده طی طریق کنیم.

پل دلاک از آثار دوره صفوی در جنوب دریاچه حوض سلطان

راه های دسترسی

۱-  در اتوبان قم- تهران بعد از مجتمع مهتاب و پشت‌سر گذاشتن اولین تپه‌ی کنار دریاچه و در کنار تپه‌ی دوم وارد یک جاده‌ی خاکی می‌شوید که به‌سمت پایین و دریاچه می‌رود و به‌عنوان جاده‌ی اصلی معدن نمک شناخته می‌شود. برای اینکه جاده را گم نکنید بهتر است بدانید که یکی از نشانه‌های این خروجی، تابلوی تهران ۹۵ کیلومتر است.

۲- در اتوبان تهران – قم پس از طی ۷۰ کیلومتر در سمت چپ، جاده‌ای به سمت روستای چشمه شور وجود دارد که تابلوی اطلاعات گردشگری در کنار آن است. وارد آن شوید و از اولین زیر گذر  به آن سوی اتوبان بروید تا به دریاچه برسید.

از کنار جاده تا دریاچه یک ساعت‌ و‌ نیم  پیاده‌روی لازم است. قبل از دریاچه، زمین بسیار هموار و بدون برجستگی وجود دارد. با رسیدن به حاشیه‌ی دریاچه زمین گلی می شود. پس از گذر از این زمین گلی دریاچه آغاز می‌شود. درون دریاچه جاده‌ی خاکریزی وجود دارد که به‌منظور جلوگیری از فرورفتن خودروها در باتلاق و بهره برداری از نمک دریاچه ایجاد‌شده‌است. [5]

تجربه سفر

آنچه گفته شد نشان می‌دهد که اگر از زوایای مختلف به حوض سلطان بنگریم، نکات بسیاری در این پهنه کوچک سفید حاشیه جاده تهران قم خواهیم یافت. بهانه‌ای که شاید بارها و بارها از کنار آن عبور کرده بودیم و حتی به‌ آن به جهت سفیدی خیره‌کننده‌اش، چند ثانیه‌ای نگریسته بودیم، اما جز نامش چیز دیگری درباره این تالاب سفید پوش کوچک نمی‌دانستیم. تالابی خاموش که عمر چندانی ندارد اما قصه‌های بسیاری را در سینه خود پنهان‌کرده‌است.  می‌توانید در این دریاچه که با سطح صیقلی خود عنوان بزرگترین آینه طبیعی ایران را به‌خود اختصاص داده است، شاهد انعکاس تصویر آسمان بر زمین باشید. حوض سلطان با ویژگی منحصر‌به‌فرد کویری خود فرصت مناسبی را برای ثبت تصاویر کم‌نظیر به شما می‌دهد و تا چشم کار می‌کند همه چیز سفید است. پیاده روی روی دریاچه نمک، بازدید از معادن و با‌توجه به منطقه شکار ممنوع بودن وجود پوشش گیاهی مناسب از جاذبه‌های این منطقه است بهترین زمان برای بازدید از دریاچه حوض سلطان اوایل بهار و اواسط پاییز است.

منابع

[۱] فتاحی, محمدمهدی، ۱۳۹۱، بررسی ویژگی‌های تالاب کویری حوض سلطان قم، سومین همایش ملی مقابله با بیابان‌زایی و توسعه پایدار تالاب‌های کویری ایران، اراک، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک

[۲] شفیعی دارابی, سیداحمد؛ کاظم کاکایی؛ محمودعلی رکنی و سیدرضا موسوی، ۱۳۹۱، مروری بر پتانسیل‌ها و کارکردهای تالاب شکار ممنوع حوض سلطان، سومین همایش ملی مقابله با بیابان‌زایی و توسعه پایدار تالاب‌های کویری ایران، اراک، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک

[۳] صفری, محمد‌هادی، ۱۳۹۵، تغییر اقلیم دریاچه حوض سلطان، کنفرانس ملی دیده‌بانی آینده زمین با محوریت آب‌و‌هوا، کشاورزی و محیط‌زیست، شیراز، مرکز توسعه آموزش‌های نوین ایران (متانا)

[۴] http://www.irandeserts.com

[۵] http://www.karnaval.ir/

گردآوری: مریم گرجستانی، مینا بهادری

ویرایش:شادی توکلی

کمیته آموزش کانون گردشگران جوان

نوشته آشنایی با دریاچه نمکی حوض سلطان اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

بیشتر دیدنیهای کیش شگفتیهای است که طبیعت درطی سالهای متمادی بوجود آورده وبا دست بشر تغییراتی درآنها ایجاد شده‌است.

یکی از شگقتیهای کیش ، سواحل آن است که واقعا زیبا است و کمتر نقاطی در دنیا می‌توان یافت که از لحاظ طبیعی این قدر دیدنی باشند ، عمق کم آب ، به دلیل شفافیت و زلالی آب کف دریا تا عمق چند متری قابل مشاهده است و به صورت اکواریوم طبیعی است.

سواحل ماسه‌ای ، اسکله تفریحی ، جاده کرانه که دور تا دور جزیره کشیده شده است ، پیست دوچرخه سواری به طول حدود 70 کیلومتر که تاپاسی از شب دوچرخه سواران در آن به ورزش مفرح دوچرخه سواری می‌پردازند ،ایستگاههای اجاره دوچرخه ، مجموعه ورزشی المپیک با انواع زمینهای ورزشی ، فوتبال ، تنیس ، استخر، والیبال ، بسکتبال ، شطرنج ، اسکواش ، و مجموعه ورزشی با انواع بازیهای بیلیارد و بولینگ از جمله مکانهایی است که مسافران از آنها لذت می‌برند.

پارک ساحلی ، پارک پرندگان ، پارک آهوان که تعداد زیادی آهو وپرندگان در فضای طببعی زندگی می‌کنند و پارک وحش کیش ، پارک دلفینهاو بازیهای زیبای آنها از جمله دیدنیها در کیش است که مسافران حاضر به چشم پوشی و ندیدن آنها نیستند.

بازارهای کیش نیز جذابیتی خاص دارند و معمولا مسافران در طول روز دراین بازارها وقت خود را صرف می‌کنند و شب هنگام در کنار ساحل به دیدن مناظر طیبعی و زیباییهای دریا و ورزشهای دریایی و دوچرخه سواری می- پردازند.

محیط آرام و بدون ترافیک کیش یک ویژگی دیگر این جزیره است که هوای بدون آلودگی و پاک را به ریه مردم می‌فرستد.

در جزیره کیش هیچ توقفی وجود ندارد ، میادین وچهارراه‌ها فاقد چراغ قرمز توقف است ، به همین دلیل سیستم حمل و نقل در کیش روان و با آرامش توام است ، در حداقل زمان ممکن می‌توان از این طرف جزیره به آن طرف دیگر رفت.

استفاده از کمربند ایمنی ، رعایت سرعت مجاز و علایم رانندگی در کیش لازم و اجباری است و با متخلفان بشدت برخورد می‌شود.

خیابانها وبولوارهای کیش نیز به طرز زبیایی ساخته شده‌اند وبانخل‌های زینتی وگلهای رنگارنگ جذابیتی خاص به این جزیره بخشیده‌اند.

ساحل کیش

زمین در ساحل ماسه ای کیش ، از جنس مرجان بوده و در زیر نور خورشید ، درخششی نقره فام دارد. پدیده ای که در سطح جهان بی همتاست. کیش دریای آبی رنگ شفاف و روشنی دارد که باعث می شود کف آن از سطح دریا هم پیدا باشد. کارشناس محیط زیست این خاصیت را به وجود مرجان ها در پیرامون جزیره نسبت می دهند و معتقدند که مرجان ها به صورت طبیعی موجب تصفیه آب و شفافیت و زیبایی سواحل جزیره هستند. کیش به نسبت وسعت خود دارای یکی از وسیع ترین ساحل هاست و در دنیا کمتر ساحلی را می توان یافت که در وسعت سواحل کیش قابل استفاده باشد و مسافران بتوانند با آرامش و دور از غوغاهای سواحل معروف در آن به استراحت بپردازند.

در ضمن علاقمندان به ماهیگیری می توانند در سواحل جنوبی و غربی جزیره به صید بپردازند. ترکیب اینها با یکدیگر ، سواحل کیش را به یکی از جذابترین سواحل جهان تبدیل کرده است.

شهر زیرزمینی کاریز

قنات کیش بیش از 2500 سال قدمت دارد و از آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تامین می کرده ولی اکنون به یک شهر زیر زمینی شگفت انگیز بدل شده که بیش از 10000 متر مربع وسعت دارد.

کارگزاران با تجربه آن زحمت تمام طراحی های آن را کشیده و می کوشند تا در پروژه بازسازی قنات کیش که اکنون کاریز کیش خوانده می شود ضمن حفظ بافت تاریخی آن کاربری های جدیدی از این شهر زیر زمینی بدست آورند . شهر زیر زمینی کاریز در فاز یک خود به قسمتهای زیر تقسیم و قابل بهره برداری خواهد بود.

غرفه های صنایع دستی ایران و جهان ، رستوران سنتی و جدید ، موزه سالن آمفی تئاتر سالن کنفرانس ، گالری های هنری .

شهر کاریز در عمق 16 متری زیر زمین قرار دارد. سقف آن هشت متر ارتفاع و بیشتر سقف آن مملو از سنگواره ، صدف و مرجانهایی است که با نظر کارشناسی 270 تا 570 میلیون سال قدمت دارد و تک تک آن شناسایی و دارای شناسنامه رسمی است. کارگزاران شهر زیر زمینی بر این باورند که دو ویژگی کاریز را در فهرست ابنیه جهانی در خواهد آورد.

اول اینکه کاریز در دل تنها جزیره مرجانی دنیا واقع است. دوم آنکه تنها بنایی است  که سقف مملو از صدفها و مرجانهای طبیعی است. صدفها و مرجانهایی که برای بازدید آنها دو راه وجود داشته ، بازدید از موزه های طبیعی یا غواصی در آبهای آزاد و اکنون کاریز فصلی جدید و استثنایی در ÷یش روی تمامی دوستداران طبیعت گشوده که بی واسطه خواهند توانست از بزرگترین مجموعه مرجانی بازدید کنند.

در خاتمه گفتنی است که خاکهای برداشت شده از کاریز دارای خواص درمانی زیادی است که در ” گل درمانی ” استفاده های فراوان خواهد داشت. این امر همراه با خدمات گوناگونی همچون تاسیس مراکز اقامتی ، تجاری و تفریحی در زمینی معادل 60000متر مربع در روی زمین کاریز احداث خواهد گردید. زمین سطحی کاریز به پارک وسیعی بدل خواهد شد که دارای دو تپه مرتفع خواهد بود. این په ها از خاکهای برداشت شده زیر زمین ساخته شده و به چم انداز بی نظیر جزیره کیش دل خواهد شد.

شهر باستانی حریره

بقایایی در مرکز ساحل شمالی جزیره قراردارد ، به احتمال بسیار قوی به دوره ساسانیان و اوایل دوره اسلامی بر می گردد . این بقایا در وسعتی بالغ بر سه کیلومتر مربع ، بازگو کننده این مطلب است که روزگاری شهری بزرگ و اباد در این منطقه وجود داشته و جمعیت کثیری را در خود جای می داده است.

آن چه امروز از این شهر بر جای مانده حجمی از معماری شهری است اما کمتر و به ندرت طاق ها و پوشش ها و سقف ها سالم برجای مانده است جز پاره ای موارد که پوشش های طاقی شکل سنگی از گزند تخریب در امان مانده است.

 بقایای شهر حریره در امتداد ساختمانهای بندرگاه و دفاتر آن ، قابل دیدن است. طبق نظر سازمان میراث فرهنگی ، شهر حریره هشتصد سال قدمت دارد.

کشتی یونانی

 کشتی یونانی جاذبه توریستی دیگری از جزیره کیش است . در یک روز گرم تابستان ، چهارم مرداد سال هزار سیصدو چهل و پنج هجری شمسی ، بومیان جزیره کیش کشتی عظیمی را دیدند که در ساحل هزار و سیصد و بیست و دو شمسی توسط شرکت ویلیم همیلتون با هفت هزار و شصت و یک تن وزن و صد وسی و شش متر طول در بندر گلاسکو ساخته شده بود که ابتدا ” شیپور امپراطور ” ، ” ناتور الیست ” ، ” سیروس فارس ” ، ” سیروس فارس” ، “همدان ” و بعد “کولائف” ، نام گرفت. تماشای غروب خورشید در پشت ” کشتی یونانی ” فراموش نشدنی است.

روستای باغو

باغو از آبادی‌های قدیمی کیش است که در جنوب غربی جزیره قرار دارد در حال حاضر، این آبادی جز چند خانوار دامدار، سکنه دیگری ندارد. در بین بومیان، حاصلخیزی این منطقه زبانزد است

دراین منطقه بیشه انبوهی از انواع درختان بومی به چشم می‌خورد که در آن میان، مجموعه درختان کهنسال لور زیبایی چشمگیری دارد. به منظور گسترش امکانات تفریحی و توسعه فضای سبز در جزیره و بهره‌برداری از زیبایی‌های طبیعی روستای باغو که از خاکی مستعد برخوردار است «پارک دلیران» با وسعت 60 امکانات تفریحی و توسعه فضای سبز در جزیره و بهره‌برداری از زیبایی‌های طبیعی روستای باغو که از خاکی مستعد برخوردار است «پارک دلیران» با وسعت 60 هکتار در این منطقه احداث شده است

نمایشگاه خزندگان

در این نمایشگاه بیش از یکصدگونه خزنده از خانواده مارسانان به نمایش گذاشته شده است. مارهای عظیم بوا، پیتون آفریقا و آمازون، سوسمارایگوانه ماداگاسکار، عقرب سیاه امپراتور آفریقا، مارپرنده تایلند، عنکبوت های بزرگ و پرنده خوار برزیلی نمونه‌هایی از این گونه خزندگان هستند. علاقمندان به بازدید از نمایشگاه می‌توانند به کانون هنر واقع در جنب پارک آهوان مراجعه کنند. این نمایشگاه در آینده نزدیک به سالن مخصوصی در پارک آهوان منتقل می شود. در کانون هنر امکانات وسیع دیگری برای برپایی نمایشگاه‌های اختصاصی هنری تدارک دیده شده است که در اختیار هنرمندان داخلی قرار می‌گیرد

ورزش های دریایی در کیش

 یکی از امتیازات کیش، سواحل زیبا و آرام آن است و تقریبا همه نقاط آن در سرتاسر جزیره برای شنا و انواع ورزش های دریایی مساعد است.

 در سال های اخیر برای استفاده هر چه بهتر از این موقعیت طبیعی، تمهیدات جدی اندیشیده شده است.

وجود سوابق طولانی و تاریخی مردم این دیار در صید مروارید وارج و منزلت دریا و دریانوردی در فرهنگ مردم خطه جنوب ایران در کنار موقعیت مساعد طبیعت و دریا در کیش موجب شده است که برنامه توسعه ورزش های دریایی با سرعتی به مراتب بیش از آن چه انتظار می رفت مورد استقبال واقع شود و با موفقیت به مرحله اجرا درآید.

 هم اکنون در کیش علاوه بر امکانات پراکنده در سرتاسر سواحل جزیره، دو مجموعه کامل با انواع تجهیزات و وسایل پیشرفته برای تفریح و ورزش های دریایی در اختیار علاقمندان قرار دارد.

 ماهیگیری تفریحی در کیش

گستردگی سواحل، دریای زلال و آرام وگرمای مهربان آفتاب جنوب در محیط آرام و بی سروصدای جزیره، شرایط مطلوبی را برای علاقمندان به ماهی گیری در کیش فراهم آورده است.

 ماهیگیری در سرتاسر سواحل جزیره (به غیراز منطقه اسکله تفریحی) آزاد است و علاقمندان می توانند با استفاده از وسایل ساده ماهیگیری با قلاب های معمولی که تهیه آن ها از فروشگاه های ورزشی کیش امکان پذیر است، ساعاتی را به این تفریح لذت بخش بپردازند.

 مسیر ویژه دوچرخه سواری

یکی از طولانی ترین و زیباترین مسیرهای دوچرخه سواری کشور در جزیره کیش قرار دارد. سرتاسر این مسیر 75 کیلومتری کاملا مستقل از مسیرهای اتومبیل رو بوده و بخش اصلی آن به موازات جاده جهان، در حاشیه نوار ساحلی احداث شده است.

در ایستگاه‌های ویژه به علاقمندان دوچرخه کرایه می‌دهند. این ایستگاه‌ها در بخش‌های مختلف جزیره مانند اسکله تفریحی و جنب بازار مرجان وجود دارد و به وسیله بخش خصوصی اداره می شود.

طبیعت بکر جزیره در بخش های جنوبی و غربی جزیره با چشم اندازهای زیبایی از دریا، سواحل، بوستان ها، نخلستان ها و پوشش گیاهی در دسترس همگان است. حرکت با دوچرخه در مسیر ویژه، این امکان را به گردشگران می دهد که با سرعت کم و در سکوت این چشم اندازهای طبیعی را تماشا کنند

  درخت لور 

 درختان محلی جزیره ، بعنوان گنجینه های طبیعی ، جذاب و زیبا هستند. درخت لور یا انجیر معابد ، معروفترین درخت جزیره است. این نوع درخت در نواحی جنوبی ایران رشد می کند. پوست کهنسال درخت لور و برگها و ریشه هایش که از بدنه اصلی آن آویزان هستند، آن را از سایر انواع درختان متمایز می سازد. این درختان ریشه هایشان طوری رشد می کند که مانند چتری بر روی زمین سایه می افکند و ممکن است تا چند صد سال عمر کنند.

منبع: سایت www.kishtpc.com

نوشته کیش اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

مرتفع بودن استان همدان و هم جواری آن با بخش هایی از رشته کوه زاگرس و رشته کوه فرعی الوند، موجب برف گیری و بارندگی فراوان و پیدایش چشمه ها و سرچشمه های متعدد است. مهم ترین رودخانه های استان، گاماسیاب، از سرشاخه های رود کرخه است. رودهای مهم دیگر استان همدان عبارت اند از: رود تلوار، رود قره چای (سیاه رود)، قلقل رود و خرم رود. رودهای شمال و خاور ارتفاعات الوند منشاء رودهای فصلی و کم آب چشمه های دایمی در ارتفاعات است که در پایین دست ضمن کم آبی در بهار و تابستان معمولا خشک می شوند.
مهم ترین آبشار استان همدان آبشار گنج نامه است که به طرز زیبایی در میان کوه های نزدیک شهر همدان قرار دارد. موقعیت کوهستانی استان همدان و پر برف بودن بیش تر کوه های آن در نیمی از سال، موجب پیدایش ده ها سرچشمه (سرآب) بزرگ و صدها چشمه مهم است که بخش قابل توجهی از آن ها ارزش گردشگری دارند. عمده ترین سرچشمه های استان همدان عبارت اند از: سرآب گاماسیاب، سرآب فارسیان، گیان و سرآب لک لک اسد آباد.
علاوه بر این سرآب و سرچشمه ها، تعداد قابل ملاحظه ای از چشمه های مهم نیز در سطح استان پراکنده اند که هرکدام به نحوی مورد توجه علاقه مندان قرار می گیرند. از آن جمله می توان به چشمه های فرشته، آب ترش علیصدر، مجنون آباد، ماهی، برجکی، امام زاده نهاوند، نیکان سویی، شفیع جان تویسرکان، زمان آباد، قینوجه و سهکیندران، رزن، آجی سو صادقلو، گرگر و شورین اشاره کرد.
چشمه های آب معدنی هر منطقه از جاذبه های گردشگری محسوب می شوند که در صورت استفاده مناسب از آن ها و ایجاد فضا های لازم برای اتراق می توانند در جذب مسافران و علاقه مندان نقش موثری ایفا کنند. در استان همدان چندین دهنه چشمه آب معدنی وجود دارد که تقریبا نزدیک محورهای اصلی و جاده قرار دارند و امکانات مناسبی را برای بازدید کنندگان و دوست داران طبیعت فراهم می آورند. چشمه های آب معدنی استان عموما جنبه درمانی دارند و بیش تر در مناطقی که دارای آب وهوای لطیف و کوهستانی هستند، قرار گرفته و در نوع خود جالب توجه هستند.

 استان همدان منطقه ای است کوهستانی که بیش تر کوه های آن را تخته سنگ های خارا با جهت شمال باختری – جنوب خاوری تشکیل داده است. کوه های استان همدان جزو کوه های مرکزی و باختری ایران محسوب می شوند. کوه های باختری و جنوبی این استان بخشی از پیش کوه های داخلی زاگرس است. مهم ترین ارتفاعات این استان عبارت اند از: الوند، کوه ارمنی، کوه قره داغ، سلسله جبال خرقان، کوه وفس، سلسله راسوند، کوه گرمه، کوه سرده، کوه لشکر، کوه سفید، کوه یزدجرد و کوه بیاتان.
دو سلسله کوه نیز در شمال و جنوب شهرستان نهاوند کشیده شده است. ارتفاعات شمال نهاوند جهت شمال باختری – جنوب خاوری دارند و با کوه گرو و الوند موازی هستند. این سلسله در دو نقطه به وسیله دو رودخانه که از ملایر و تویسرکان سرازیر می شوند، قطع شده و معبری طبیعی را ایجاد می نمایند. این سلسله در شمال باختری یعنی دره کنگاور و دره رودخانه تویسرکان به نام کوه کمر زرد و بین معبر رودخانه ملایر به نام کوه سیاه دره و در خاور معبر رودخانه ملایر، کوه سفید نامیده می شود. ارتفاعات جنوب نهاوند دنباله سلسله کوه های شاهو در پاوه و روانسر بیستون کرمانشاه است که جهت آن ها شمال باختری – جنوب خاوری است. این سلسله ارتفاعات پس از گذشتن از جنوب شهرستان نهاوند به کوه های شهرستان بروجرد منتهی شده و در آن جا به نام کوه های گرو معروف می شوند که خط الراس آن، حد طبیعی بین نهاوند و خرم آباد است.
ارتفاعات مهم دیگر استان همدان عبارت اند از: گرمه و سدره در ملایر، آلابلاغ در حدفاصل اسد آباد و بهار، گره، قلی آباد و بوقاطی در کبودر آهنگ، گرویاگری در جنوب نهاوند، خان گرمز در سیاه دره تویسرکان، گلیان، کمر زرد، قشلاق، پیر غیب، دره غاز و سیاه کمر در تویسرکان، امرله و زریله در اسد آباد، کوه چله، گرن، سفید، آردشان و بان سره در نهاوند و رشته کوه الوند با قله زیبای آن درهمدان.
بین کوهستان الوند که مهم ترین ارتفاعات استان همدان را در بر می گیرد و کوه گزین زمین های پست و دشت های هموار استان قرار دارد. این دشت ها باعث وزش بادهای شدید در سطح استان می شوند، به همین دلیل استان همدان از مناطق بادخیز کشور به شمار می آید. قلل و کوه های گوناگون استان برای ورزش های کوهستانی نظیر کوه نوردی، سنگ نوردی و اسکی کاملا مناسب است. ارتفاع زیاد و سنگی بودن بیش تر کوه ها، قابلیت بهره برداری از آن ها در کوه نوردی و صخره نوردی را گسترش داده است.
استان همدان به دلیل ساختار زمین شناختی خود، غارهای زیادی را در برگرفته است که می تواند به عنوان منابع سیاحتی و آموزشی برای علاقه مندان به غارنوردی و غارشناسی مورد استفاده قرار گیرد. از جمله این غارها به غار علیصدر، غار هیزج، غار دره فراخ، غار سرد کوه، غار بگلیجه، غار قلعه جوق و غار آق قایا می توان اشاره کرد.
شهرستان های همدان و تویسرکان که در شمال و جنوب کوه پایه ها و دامنه کوه الوند واقع شده اند، در اطراف خود دشت های نسبتا پهناور و جلگه های آبرفتی قابل توجهی دارند. در شمال خاوری همدان دشت های پهناور و تقریبا مسطح کویر جان و رزن تا آوج گسترده است. در بیش تر این دشت ها به علت خاک مناسب و حاصل خیز، غلات به ویژه گندم دیم کشت می شود که در فصل بهار و تابستان سرسبزی زیبا و دل انگیزی را به نمایش می گذارند. ارتفاع این منطقه به طور متوسط 1800 متر است، اما از رزن تا کبودر آهنگ ارتفاع قابل توجهی مشاهده نمی شود. جلگه های شمالی همدان برای احداث باغ و قلمستان بسیار مناسب است، به همین خاطر در نزدیکی شهر همدان، در نواحی آبشینه و سنگ سفید، تاکستان های وسیع و قلمستان های بزرگی احداث شده است. جلگه های شمال باختری همدان (بهار) به لحاظ پوشش گیاهی متنوع دارای قابلیت های بهره برداری تفریحی خصوصا در تابستان است. مسافران و اهالی شهرهای هم جوار، تعطیلات و اوقات فراغت خود را در این محل می گذرانند.
حدفاصل ناحیه جنوبی تویسرکان تا ملایر، دشت پهناوری است که جز بلندی های تپه مانند ملایر، ارتفاعات عمده ای ندارد. ملایر بر روی جلگه ای مرتفع قرار دارد و با باغ های دل گشایی محصور شده است. جلگه وسیع اسدآباد که پس از کوهپایه های الوند آغاز می شود، جلگه ای حاصل خیز است که با شیبی ملایم به طرف نهاوند و کنگاور کشیده شده است. ناحیه نهاوند نیز دشت وسیعی است که میان کوه های مرتفعی در جهت شمال باختری و جنوب خاوری قرار دارد. این دشت در طرفین و امتداد رودخانه گاماسیاب گسترش یافته و از نظر سیاحتی – تفریحی دارای اهمیت و جالب توجه است. یکی از ویژگی های عمده دشت های استان پوشش گیاهی مناسب آن ها است که بیش تر به صورت مرتع، کشت زار و باغ شکل گرفته اند و به همین دلیل نیز در فصل های بهار و تابستان مورد استفاده گردشگری قرار می گیرند.
دره ها از عناصر شگفت انگیز طبیعت هستند که غالبا در اثر ساختارهای تو پو گرافیک شکل می گیرند. دره ها و چشم انداز های پیرامون آن ها از عناصر مهم و جاذب گردشگران محسوب می شوند. استان همدان دارای دره هایی سرسبز با چشم اندازهای زیباست. بیش تر دره های استان پوشیده از باغ ها و درخت های گوناگون است. از جمله ی این درختان می توان به گردو، بادام، سیب و توت اشاره کرد که همراه با چشمه سارهای جوشان، رودخانه های متعدد و چشم اندازهای شگفت، مناظر بدیعی از زیبایی های طبیعت را به نمایش می گذراند. دره های استان در کنار قلل و ارتفاعات هم جوار، مستعد انواع ورزش های کوهستانی نظیر اسکی و کوه نوردی و نظایر آن است. برخی از این دره ها عبارت اند از: دره زینا، دوزخ دره، دره گزند سرابی، دره باغ های فاران، دره باغ آرتیمان، دره سرکان و دره شهرستانه.

استان همدان فاقد جنگل های انبوه و گسترده است و پوشش گیاهی آن منحصر به رویش استپی و رویش برخی از انواع گیاهان و درختان است. این استان در گذشته دارای جنگل های وسیع بوده، اما در حال حاضر فقط قسمتی از کوه های شهرستان نهاوند (حدود 100 هکتار) دارای پوشش گیاهی جنگلی است که بیش تر آن را درختان بلوط تشکیل می دهد. درختان استان همدان را بنه، ارژن، زبان گنجشک و زالزالک به همراه گیاهان دارویی مثل گل گاو زبان، شیرین بیان، عناب، آویشن، خاکشیر، رازیانه، کاسنی، کاکوتی، گون و کتیرا تشکیل می دهند که در نقاط مختلف این استان می رویند. در شیارهای فرسایش یافته در بستر رودخانه های فصلی، گونه های درختچه ای به صورت تک درخت یا گروه های درختی (مانند گز) دیده می شود و در بعضی از نواحی مرطوب درختچه های سیاه تلو بیش تر نمایان است. به طور کلی دوره رویشی در استان همدان کوتاه است و فقط حدود 4 ماه در سال طول می کشد. البته برخی از گیاهان و درختان مقاوم به سرما مانند: تیره بیدها مثل بید سفید و بید مجنون، انواع صنوبرها مانند نارون، زبان گنجشک، اقاقیا، ارغوان و چنار نیز در همدان دیده می شوند، اما روی هم رفته آب و هوای این استان برای رویش بسیاری از گیاهان حتی گیاهان مناطق استپی مناسب نیست.

منبع: www.istta.ir

نوشته استان همدان اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

مجموعه زیبا و دیدنی چشمه های آب معدنی باداب سورت که از شگفت انگیزترین شاهکارهای طبیعت است در جنوب شهر ساری و یک کیلومتری شرق روستای اروست واقع شده است. چشمه های اسرار آمیز سورت مشتمل بر دو چشمه با آب های کاملاً متفاوت از لحاظ رنگ بو مزه می باشند. یکی از چشمه ها دارای آبی بسیار شور می باشد و دارای استخر آبی کوچک است که عمدتاً در تابستان برای آب تنی استفاده می شود و برای درمان دردهای کمر و پا و روماتیسم و امراض پوستی سودمند است و چشمه دیگر که در مجاورت این چشمه قرار دارد دارای آبی به رنگ نارنجی و کمی ترش مزه است که به صورت دائمی و نشتی می باشد و در اطراف دهانه چشمه کمی رسوب اکسید آهن نشسته است. آب های رسوبی این دو چشمه در مسیر جریان خود از بالای کوه به پائین طی هزاران سال دهها حوضچه کوچک بسیار زیبا در رنگ های نارنجی و زرد و قرمز و در اندازه های مختلف ایجاد شده است که اسراری از دنیای مستور و پوشیده طبیعت بکر و دل انگیز را به نمایش گذاشته است . دیدار از چشمه و حوضچه های باداب سورت خستگی را از جان گردشگران بیرون می کند و چشمان کنجکاو و حقیقت جو در کنکاش مناظر طبیعی جنگلی و کوهستانی پیرامون تا دوردست ها مبهوت و خیره می ماند. خیال انگیزترین صحنه های منطقه به هنگام طلوع و غروب خورشید است که تلالو نور خورشید در حوضچه ها و انعکاس نور آنها همراه با سایه روشن طبیعت اطراف جلوه های تحسین برانگیز از موهبت خداوندی را به جلوه گری می گذارد که این چشم اندازهای چشم نواز هیچگاه از روح و ذهن فراموش نمی شود و بارها و بارها طبیعت دوستان را به تماشای خود فرا می خواند.آنطور که از حالت زمین در شعاع چند صد متری آن بر می‌آید، احتمالاً این چشمه در گذشته از وسعت بیشتری برخوردار بوده‌است. جاندارانی که عمدتاً در آب شور این چشمه زیست می‌کنند شامل بعضی از حشرات بالدار و لاروهای آنها هستند. طعم آب در نقاط مختلف این چشمه متفاوت است، به گونه‌ای که شامل مزه‌های تلخ، ترش، شیرین و بی‌مزه(چشمه‌های بخش غربی) و شور(چشمه بخش شرقی) می باشد.

نوشته چشمه های باداب سورت اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

غار کتله خور در 155 کیلومتری جنوب زنجان و 173 کیلومتری شمال همدان، در نزدیکی شهر کوچک گرماب واقع شده است. مسیر متداول، برای بازدید از این جاذبه طبیعی جاده زنجان به خدابنده (قیدار) در امتداد زرین آباد به گرماب است.
تا سال 1372 بازدید از غار تنها برای گروههای حرفه‌ای غارنورد و مجهز به ابزار و ادوات خاص امکان‌پذیر بود، که از این سال به بعد عملیات عمرانی در این منطقه آغاز شد و مسیرهای بازدید تفریحی به طول دوهزار و 350 متر و با نورپردازی‌های فراوان در غار ایجاد شد.

 درحال حاضر غار کتله خور به عنوان یک مرکز گردشگری در منطقه، مورد بازدید علاقه‌مندان بسیاری از سراسر ایران قرار می گیرد. از درون دهلیزها که وسعت آن گاهی به بیش از 200 تا 300 متر می‌رسد گالری‌های باریکی در جهات گوناگون جدا می‌شوند که انتهای بعضی از آنها مسدود و برخی دیگر راه عبور بسیار باریکی به گذرگاهها و دهلیزهای دیگر دارند و بسیاری از این مسیرها و دالان‌های باریک هنوز شناسایی نشده و ناشناخته مانده‌اند.

مساحت دهلیزها و معابر و دالانها را نمی‌توان به درستی تخمین زد. در حال حاضر دو گذرگاه بزرگ در درون غار شناسایی شده‌است، یکی گذرگاه و دهلیز اصلی و قدیمی است که در راستای دهانه ورودی قرار گرفته و دیگری دهلیزها و دالانهایی هستند که در فواصل 15-10 متر از دالان های اولی قابل دسترسی است.

استالاگتیت‌ها و استالاگمیتها ستونهای عظیمی را در دهلیزها و گذرگاه‌های اصلی ساخته‌اند. قندیل‌های آویزان از سقف‌ها در اثر داشتن ناخالصی‌ها، زنگ‌های مختلف به خود گرفته‌اند و آنهایی که ترکیبات همراه نداشته و یا کمتر دارند به صورت بلورهای شیشه‌ای بسیار شفاف مشاهده می شوند.

زیباترین پدیده طبیعی این غار به صورت قندیل‌های تماشایی معمولا در اطراف چشمه‌ها و تالاب‌های کف آن قابل مشاهده است.در اثر فرو رفتن آب به طبقات زیرین غار و کم شدن عمق تالابها، کریستال‌ها و قندیل‌های بلورین خطوط دیدنی و بسیار جالبی را تشکیل داده‌اند.

بخش‌های فرهنگی،ورزشی و تفریحی غار

در حال حاضر این غار به سه بخش فرهنگی، تفریحی و ورزشی تقسیم شده است. بخش ورزشی آن که در حدود 4 کیلومتر است تنها مورد استفاده غارنوردان و صخره نوردان قرار می گیرد ولی هنوز انتهای آن کشف شده‌است.

بخش تفریحی غار نیز که جهت بازدید عموم مورد استفاده قرار می گیرد حدود 2 کیلومتر مسیر مستقیم است که می‌گویند این مسیر تنها 3/1 کل غار است.

بخش فرهنگی غار نیز در بخش جنوبی آن قرار دارد؛ قسمت اصلی آن دالانی است طبیعی که جهت برگزاری مراسم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد، البته این دالانهیچ گونه راه خروجی به بیرون نداشته و راه خروجی آن به صورت مصنوعی کنده شده اما خود دالان تماما طبیعی بوده است.

غار کتله‌خور از لحاظ کیفیت بلورها و قندیلها، زیبابی و تعدد طبقات اولین غار آهکی جهان شناخته شده است. غار کتله خور، غاری است آهکی که در برخی نقاط آن گل رس و خاک‌های حاوی اکسید آهن قابل مشاهده است.

هم‌سن و سال علیصدر اما متفاوت از او

این غار از نظر سنی تقریبا همسن غار علیصدر همدان است، البته این دو غار از دو جهت با هم تفاوت دارند. یکی اینکه غار علیصدر همدان غاری است کاملا آبی ، اما غار کتله خور زنجان غاری است تقریبا خشک.
دوم اینکه آهکهای غار کتله خور نسبت به آهکهای غار علیصدر بسیار خالص‌تر است که این خود عاملی است جهت زیباتر شدن غار، چراکه خالص بودن آهک‌ها موجب شفافیت آنها و در نتیجه عبور نور از قندیل ها می شود.

 غاری پر از میدان

گمان می‌‌رود حدود 700 متر اولیه این غار قطری حدود 70 سانتیمتر داشته است به طوریکه رهنوردان اولیه غار این مسیر 700 متری را به صورت سینه خیز طی کرده و مسیر خود را با علامتگذاری مشخص کرده‌اند. 100 متر ابتدای غار محل زندگی انسانهای نخستین بوده است که این موضوع را اسکلت 80 انسانی که در این محل پیدا شده است تأیید می‌کند. این غار دارای بخشهای دیگری است که به ترتیب، میدان شیر خوابیده، میدان بیستون، میدان چهل ستون، سه راهی کوهی، میدان پنج شیر، تالار عروس، تونل قندیلی، اتاق عقد، پای فیل، شتر با جهاز، عروس و داماد، میدان شمع، دو جادوگر، نخل سوخته، میدان مریم مقدس و … را می‌توان نام برد. تمامی این بخشها حاصل تجمع‌های مختلف آهکی است که هر کدام بر اساس شباهتی که به یکی از اشیاء اطراف ما داشته اند به این اسامی خوانده می‌شوند.

یکی از ویژگیهای منحصر به فرد این غار را می توان وجود ستونک‌های آهکی عظیم دانست که حاصل به هم پیوستن استالاگتیت‌ها و استالاگمیت‌های آهکی هستند که باعث شده‌اند که این غار خود، نگهدارنده خود باشد یعنی اینکه این ستونهای عظیم نقش نگهدارنده هایی را بازی می کنند که مانع از فروریختن سقف غار می شود. 

کتله‌خور در مراحل اولیه تشکیل خود غاری آبی بوده است که در اثر فعل و انفعالات توده‌های عظیمی از سنگها از توده اصلی جدا شده اند. تشکیل طبقات متعدد این غار باعث شده است که آب به طبقات زیرین نفوذ کرده و عملا غار تبدیل به غاری خشکی گردد.

از دیگر ویژگی‌های بارز این غار وجود قندیل‌های زیبا و شفاف آهکی و استالاگتیت‌های گل کلمی است. وجود چشمه‌های آب بسیار زلال در اطراف این غار و حفره های متعدد طبیعی هم از ویژگیهای منحصر به فرد این غار است. علاوه بر تمامی این مسائل در غار کتله خور همان طور که در قبل آمد می‌توان تجمع‌های متفاوتی مشاهده کرد که یکی از این تجمع های زیبا و جالب توجه استالاگمیت‌هایی است که بسیار شبیه به عروس و داماد هستند و به همین اسم نامگذاری شده‌اند. این غار در طول 120 میلیون سالی که از عمرش می گذرد دستخوش تغییر و تحولات بسیاری شده است. از تغییرات طبیعی این غار می توان به شکستگیهای حاصل از زمین لرزه ها، گسل خوردگیها، لغزش ها و ریزش ها اشاره کرد.

نوشته کتله‌خور(غار خورشید) اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

دشت ارژن در پنجاه کیلومتری غرب شیراز و در میان کوههای زاگرس قرار دارد. دشت ارژن از مناطق حفاظت شده در استان فارس است  که به سبب وجود تعدادی گوزن زرد که حدود 10 سال قبل از دشت ناز ساری به منطقه میان کتل در این منطقه حفاظت شده منتقل شدند معروف است.

در سفری که به دریاچه پریشان داشتیم علاوه بر اینکه این دریاچه را به سبب کم آبی بسیار پریشان دیدیم، در مسیر بازگشت به شیراز از جاده جدیدالاحداث کازرون به شیراز که از دشت برم و سپس دشت ارژن می گذرد، گذر کردیم. گردنه ای کوهستانی بین دشت برم و دشت ارژن وجود دارد که هنگامی که بر فراز آن قرار بگیریم، با چشم اندازی  بسیار شگفت آوری به دشت ارژن مواجه می شویم. شگفت آور از این نظر که شباهت عجیبی به منطقه حفاظت شده انگورونگورو (Ngorongoro)در تانزانیا دارد.

انگورونگورو منطقه ای ویژه در جهان است که بیشترین تراکم  جانوران وحشی در آن وجود دارد. این منطقه در حقیقت دهانه ای بزرگ از آتشفشانی خاموش به قطر حدود بیست کیلومتر است و بیش از سی هزار راس از حیوانات مختلف مثل شیر، کرگدن، گوزن، گراز، پلنگ، اسب آبی، گورخر، گاومیش، فیل، کفتار، و بسیاری دیگر از پستانداران و پرندگان در آن به شکل دائم زندگی می کنند. دیواره داخلی این آتشفشان خاموش از درختان جنگلی برگ پهن و متراکم  پوشیده شده که  محل مناسبی برای گونه هایی از حیوانات است که در جنگل زندگی می کنند و در داخل این آتشفشان خاموش زمینی هموار و چمنزار به همراه دریاچه ای زیبا با آبگیرهای متعدد برای زیست جانوران آبزی وجود دارد. این باغ وحش عظیم طبیعی به شدت توسط دولت تانزانیا و مجامع جهانی( در لیست میراث جهانی یونسکو قرار دارد) محافظت می شود، طوری که برای بازدید از این منطقه نفری پنجاه دلار از بازدیدکنندگان دریافت می شود و ورود و خروج از این منطقه تابع قوانین سفت و سختی است. برای مثال بازدیدکنندگان اجازه دارند از ساعت 6 صبح وارد منطقه شوند و موظف هستند قبل از ساعت 6 بعد از ظهر از درب خروجی خارج شوند والا مبالغ هنگفتی جریمه خواهند شد. افراد بومی که در اطراف این منطقه زندگی می کنند به هیچ وجه اجازه ورود به داخل کاسه آتشفشان را ندارند و قوانین دیگری که به حفظ این منطقه کمک بسیار کرده است.

دشت ارژن همچون انگورونگورو توسط کوهستانی با ارتفاع کم احاطه شده است. دریاچه ای با آب شیرین در میان آن قرار دارد و علفزار مناسبی که در حال حاضر تبدیل به کشتزار شده است دشت را پوشانده است.

کوههای اطراف هم،  منطقه ای جنگلی با خصوصیات جنگلهای زاگرسی را دارد و محل بسیار مناسبی برای زندگی پستاندارانی است که با شرایط کوهستانی خو گرفته اند. در حال حاضر جز تعداد معدودی گراز و پستانداران کوچک و همچنین پرندگان آبزی و آب کنارزی و تعدادی از خزندگان، به ظاهر جانور دیگری را در این منطقه نمی بینیم. احتمالا در ارتفاعات تعداد معدودی کل وبز و میش و پلنگ نیز وجود دارد. در منطقه مجاور نیز سیصد هکتار را فنس کشی کرده اند و حدود چهل و پنج گوزن زرد در آن زندگی می کنند. به سبب شرایط ویژه ای که این محل دارد، در دهه پنجاه پس از مطالعات مفصل، بسیاری از زمین های این منطقه توسط سازمان حفاظت محیط زیست خریداری شد. قرار بود تمامی منطقه دشت ارژن و ارتفاعات مشرف به آن فنس کشی شود تا پس از رها سازی تعداد مناسبی گوزن، کل و بز، گراز و افزایش تعداد این حیوانات زمینه لازم برای انتقال تعدادی از شیرهای ایرانی که در منطقه ” گیر” در هندوستان زندگی می کنند، فراهم شود. مذاکرات اولیه با دولت هندوستان نیز برای خرید و انتقال شیر صورت گرفت ولی به دلایلی این طرح اجرا نشد. به هرحال ایده انتقال شیر ایرانی همچنان وجود داشت تا اینکه با افتتاح جاده کازرون-شیراز از میان دشت ارژن و بازگشت کشاورزان به دشت ارژن امیدها به نا امیدی گروید. متاسفانه با استفاده نابخردانه از این منطقه ویژه، علاوه بر اینکه احتمال بازگشت شیر ایرانی که نماد قدرت و شجاعت در ایران باستان بوده است به صفر نزدیک می شود، دریاچه داخل دشت نیز به سبب حفر چاههای متعدد تقریبا خشک شده و جمعیت محدود پرندگان و حیات  این دشت را در خطر نابودی قرار داده است.

افشین ایران پور

iranpour@kanoonirangardan.ir

نوشته دشت ارژن، انگورونگورو کوچک اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

ژئوپارک(Geopark)، مخفف پارک زمین‌شناسى(Geology Park) مى‌باشد و به سرزمین‌هایى که پدیده‌هاى زمین‌شناسى بى‌همتا و تاریخچه تکامل زمین‌شناسى مشخصی دارند، گفته مى‌شود.

در واقع “ژئوپارک” منطقه‌اى است که در آن میراث زمین‌شناسى به خوبى و بصورت پایدار حفظ ومدیریت مى‌شود. به عبارت دیگر ژئوپارک سرزمینى است که یک یا چندجایگاه مهم ازنظر علمى(نه تنها زمین شناختى، بلکه باستان‌شناسى، اکولوژیکى یافرهنگى) را در خود جاى داده است.

معرفى یک ژئوپارک براساس مواردى همچون تکامل کره زمین، شکل زمین، چشم‌انداز زمین(Natural landscape)، تشکیلات زمین‌شناسى، خاک‌شناسى، کانى‌شناسى، سنگ‌شناسى، فسیل‌شناسى، باستان‌شناسى، میراث فرهنگى، زیست محیطى و مناطق با ارزش ازنظر گونه‌هاى جانورى و گیاهى است.

این مناطق جزئى از یک شبکه جهانى است که بهترین تجارب را بااحترام به حفظ میراث زمین به اشتراک گذاشته و معیار اصلى آن‌ها، استراتژى توسعه پایدار است.

ژئوپارک میراث به جاى مانده از فعالیت‌هاى طبیعى و بشرى در کره زمین است. در این میان هر کشورى که از تاریخ کهن و پیچیدگى‌هاى زمین شناختى بیشترى برخوردار باشد، پتانسیل مناسبى را در توسعه این صنعت به همراه خواهد داشت.

هدف اصلى از ایجاد ژئوپارک‌ها، حراست وحفاظت از میراث زمین است که درمعرض صدمات ناشى از فعالیت‌هاى انسانى قرار دارد.

در پاسخ به نیاز روزافزون به یک نهاد بین‌المللى براى شناخت سرزمین‌هایى که از نظر زمین‌شناختى و علوم زمین جالب توجه هستند، یونسکو طرحى به نام برنامه “شبکه بین‌المللى ژئوپارک” ایجاد نمود. این شبکه بسترى براى تشریک مساعى متخصصین و دست‌اندرکاران میراث زمین خواهد بود.

درحال حاضر 25 ژئوپارک در این شبکه قرار دارند که از این تعداد، 8 ژئوپارک در چین و 17 محدوده در اروپا قرار دارد. این ژئوپارک‌ها در خصوصیات کلى مشترک هستند؛ اما هرکدام درمورد یا موارد خاصى نادر یا منحصربفردند که باعث تمایز آن ها از دیگر مناطق مى‌گردد.

یکى دیگر از نتایج این طرح، گسترش ژئوتوریسم مى‌باشد. ژئوتوریسم در همراهى با اکوتوریسم، پدیده‌هاى زمین‌شناسى و زیست‌محیطى را به خدمت آرامش روحى انسان‌هاى کنجکاو در مى‌آورد و آنان را در سفرى جذاب، لذت‌بخش و پرخاطره به کشف ناشناخته‌هاى جهان هستى و نزدیکى با طبیعت و غوطه‌ور شدن در جاذبه‌هاى طبیعى آفرینش فرامى‌خواند.

از زمانى که یونسکو طرح شبکه بین المللى ژئوپارک را به اجرا درآورد، شاهد آن هستیم که تعداد زیادى از مکان ها در سراسر دنیا شناسایى و به عنوان ژئوپارک معرفى شده‌اند تا مورد حمایت و حفاظت قرار گیرند.

ایران ازجمله سرزمین‌هایى است که به دلیل تاریخ کهن وتنوع محیط زمین‌شناسى پتانسیل‌هاى فراوانى براى معرفى ژئوپارک را دارد و باید موردتوجه قرار گیرد.

از نظر توپولوژى و مورفولوژى سرزمین ایران فلات نسبتاً مرتفعى است که در بخش میانى کمربند چین‌خورده آلپ_هیمالیا قرار دارد.

حدود 90 درصد از خاک کشور در محدوده فلات ایران واقع شده است. ایران در ابتدا جزئى از ابرقاره گندوانا محسوب مى‌شد ولی باتوجه به سرنوشتى که این ابرقاره از بدو تشکیل تا امروز داشته است، قطعاتى از آن به تدریج جدا شده، برخى به جنوب اورازیا متصل شده و سرانجام قاره آسیا به شکل فعلى خوددرآمده است.

با این توضیحات، کشور ما در طول دوران‌هاى زمین‌شناسى حوادث بى‌شمارى را پشت سر گذاشته است که مطالعه آن‌ها، زمین‌شناسى ایران را تشکیل مى‌دهد.

از پروتروزوئیک تاکنون تمامی مراحل زمین‌ساختى مربوط به چرخه ویلسون در ایران رخ داده است و هم اکنون نیز غالب این مراحل در حال تکوین مى‌باشند؛ از ریفت‌هاى درون قاره‌اى(نظیر گسل ده شیر) تا منطقه فرو رانش(فرو رانش بقایاى نئوتتیس به زیر مکران) و مناطق برخوردقاره- قاره (برخورد ورقه عربستان با ورقه ایران زمین در امتداد گسل اصلى زاگرس).

درهر کدام از این مراحل زمین ساختى محیط ‌هاى ساختارى، ماگمایى، دگرگونى و رسوبى خاصى بوجود آمده‌اند و در هر کدام از این محیط ها کانسارهاى خاصى تشکیل گردیده‌اند.

موزه علوم و ژئوپارک قشم

موزه ژئوپارک قشم در سال 1384 به طور رسمى گشایش یافت. این موزه با کمک گرفتن از دارایى موزه حیات وحش قشم و در محل آن موزه برپا شد.

موزه حیات وحش قشم از سال 1377 در محل زیر زمین بازار بزرگ ستاره قشم تاسیس شده و به تدریج نمونه هاى جانورى بسیارى از جزیره قشم را جمع آورى و به صورت تاکسیدرمى آماده نمایش کرده بود و با وجود اینکه از ویترین هاى مناسب و تجهیزات موزه‌اى کافى بى‌بهره بود، بازدید کننده قابل توجهى به ویژه در میان دانش آموزان، دانشجویان و گردشگران داشت.

با این وجود فعالیت این موزه براى مدتى متوقف ماند و نمونه هاى جانورى آن به دلیل رطوبت موجود در هوا و عدم تهویه، در حال پوسیدن بودند که خوشبختانه مسئولان سازمان منطقه آزاد قشم با دعوت از کارشناسان و عقد قرارداد با پیمانکار، موزه حیات وحش قشم را به صورتى جدید و مدرن طراحى و با هزینه کافى بازسازى کردند. میزهاى پلاستیکى و غیر همشکل که در سراسر موزه از آنها براى چیدن نمونه‌ها استفاده مى شد جمع آورى شد و به جاى آنها ویترین هاى بسیار زیبا گذاشته شد.

اطلاعات علمى بسیار مفیدى گردآورى و به صورت قابل استفاده در قاب‌هاى هم شکل و شکیل در کنار نمونه‌هاى موجود در موزه نصب شد. با این اقدام نقش آموزشى موزه نیز افزایش یافت.

نمونه هاى جدید جانورى همراه با نقشه هاى متنوع، همچنین عکس‌هاى ماهواره‌اى جزیره قشم، تنوع زیستى و پدیده هاى زمین شناسى توانست به شکل بهتر و کامل‌ترى جزیره را به مردم و بازدید کنندگان معرفى کند.

مجموعه کم نظیر عکس‌هاى ” عبدالخالق طاهرى “که از چهره مردم، شیوه زندگى، صنایع دستى، منظره هاى گوناگون و پدیده هاى اعجاب انگیز زمین شناسى قشم تهیه و در اندازه نمایشگاهى با قاب‌هایى زیبا فراهم شده‌اند، نقش بسیار مؤثرى در تقویت جلوه هاى تصویری و معرفى ویژگى هاى گوناگون قشم ایفا مى کنند و مورد توجه بسیاری از گردشگران و بازدید کنندگان هستند.

به این ترتیب، با اقدامات به عمل آمده، عده بازدید کنندگان افزایش یافته و از 100 تا 120 نفر، به بیش از هزار نفر در روز تبدیل شده است.

در تعطیلات نوروز تعداد بازدید کنندگان گاهى از 1800 نفر هم گذشته و با نظر سنجى هاى به عمل آمده معلوم شده است که نمایش گونه‌هاى جانورى، پرندگان، پستانداران، خزندگان و صدف هاى گوناگون همراه با ارائه اطلاعات علمى به صورت خلاصه و مفید جذابیت فراوانى براى بازدید کنندگان در بر دارد.

مدارس شهر قشم و روستاهاى جزیره به تدریج و طبق برنامه از موزه بازدید مى کنند و با ثروت طبیعى بیکران جزیره آشنا مى شوند.

موزه ژئوپارک قشم با وسعتی معادل هزار متر مربع در ضلع شمالی بازار بین المللی ستاره قشم قرار گرفته و دارای بخشهای زیر است:

1- مجموعه تاکسیدرمى شامل پرندگان، خزندگان، پستانداران، ماهى ها حشرات و … به همراه یک کارگاه تاکسیدرمى

2- سنگواره ها که شامل فسیل هاى مربوط به دو کفه ای‌ها و مرجان ها است

3- بخش مردم شناسى شامل صنایع دستى بومى مانند لباس‌ها، گلیم‌ها، وسایل موسیقى و …

4- بخش انتشارات موزه ژئوپارک قشم که به ارایه نقشه و کتاب زمین شناسى قشم ، اطلس پرندگان قشم و پراکنش آنها، اطلس ژئوتوریسم قشم، کتابچه جامعه گیاهى حرا، کتاب و نقشه پوشش گیاهى جزیره قشم می پردازد.

منبع:خبرگزاری میراث فرهنگی

نوشته ژئوپارک چیست ؟ اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

موقعیت جغرافیایی و وسعت

شهرستان چابهار با مساحتی حدود 17155 کیلومتر مربع در منتهی الیه جنوب شرقی ایران در کنار آبهای گرم دریای عمان واقیانوس هند قرار گرفته است. این شهرستان از جانب شمال به شهرستانهای ایرانشهر و نیکشهر و از جنوب به دریای عمان و از شرق به پاکستان و از غرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود می شود.

 بندر چابهار-مرکزشهرستان-

 با وسعتی بالغ بر 11 کیلومترمربع در ارتفاع 7 متر از سطح دریا قرارگرفته است و در 60 درجه و 37 دقیقه طول شرقی و 25 درجه و 17 دقیقه عرض شمالی قرار دارد. فاصله هوائی شهرستان چابهار تا تهران 1456 کیلومتر و فاصله زمینی از طریق جاده ایرانشهر به کرمان 1961 کیلومتراست. فاصله بندر چابهار تا مرکزاستان 738 کیلومتر می باشد. این شهرستان دارای حدوداً 300 کیلومتر مرز آبی در دریای عمان می باشد. شرایط آب وهوایی، همجواری منطقه آزاد چابهار با دریا، نزدیکی به مدارراس السرطان و قرار گرفتن درمسیر بادهای موسمی شبه قاره هند و جبهه‌های استوایی موجب گردیده است که دارای آب هوایی گرمسیری معتدل با رطوبت نسبی باشد. این منطقه گرمترین بندر کشور در زمستان وخنک‌ترین بندر جنوبی ایران درتابستان می باشد. متوسط دمای حداکثر (در خرداد ماه) طی یک دوره 7 ساله31 درجه سانتی گراد ومتوسط دمای حداقل  19 درجه سانتی گراد و متوسط دما درطول سال 26 درجه سانتی گراد می باشد. حداقل رطوبت نسبی 60 درصد و متوسط رطوبت نسبی 70درصد گزارش شده است. متوسط بارندگی سالانه کمتر از 200 میلی متر در سال است که 64 درصد آن در زمستان می بارد.

 جاذبه های گردشگری

• خلیج چابهار: با جلوه‌های بی نظیر طلوع و غروب خورشید در دریا که بدون شک زیباترین منظره طلوع و غروب کشور است.
• ساحل صخره ای: در کناره‌های دریای عمان و در قسمت جنوبی شهرستان چابهار صخره‌های بزرگی در اثر پیشـروی آب دریا و فرسایش سنگهای رسـوبی به وجود آمده که چشـم اندازی زیبا را تشکیـل داده است.ایـن بخـش از سـواحل را بخصوص در هنگام غـروب می توان به عنوان یکی از دیـدنی ترین سواحل جنوبی ایـران نام بـرد زیرا دیـواره‌های صخره‌ای و منـاظر دلنـشین ماننـد آکواریـومـی طبیعـی با انواع ماهی همـواره بینندگان را به شگفتی وا می دارد.
• اسکله‌های شهید کلانتری و شهید بهشتی:بندر چابهار دارای ۲اسکله بزرگ با ظرفیت تخلیه و بارگیری 15-20هزار تن
• اسکله‌های ماهیگیری:در چابهار چندین اسکله صیادی وجود دارد که 3 اسکلـه صیادی تیس، رمین و بریس از بقیه دیدنـی تر هستند. اسکله تیس در داخــل محوطــه منطقــه آزاد و رمیــن در 10 کیلـو مـتری و بریس در 60 کیلو متری چابهار قرار دارد تماشای لنجها و قایقهای ماهیگیری و صیادان دریا و صید هـای گونـاگون ماهی و شاه میگوها که از محصولات دریای منحصر به فرد منطقه است دیدنی و خاطره انگیزند.
• گل فشانها: در بیـــــــن دشت کهیـــر و تنگ و در 20 کیلو متـــری روستای کهیر در مسیر جاده تنگ ـ گالـک به فاصله چند کیلو متــری سه تپــه کــوچک گل فشان به ارتفاع50 متر وجود دارد که دو تـای آنهـا هماننــــــد تپه بوده و از چندین سال پیش غیـــر فعـال شده اســت و سومی شکل یک آتشــفشان در حال حاضـــــر فعـال می باشد. که یــک پدیــده منحصـــر به فرد طبیعی میباشد و همواره از دهانه آن گل سرد طوسی رنگی تراوش می شود و بخار همراه ندارد و هنگام ترکیدن حباب صدایی شنیده می شود.. گل خروجی از دهانه گلفشان بر روی شیب ایجاد شده از گل های قدیمی می لغزد که منظره ای زیبا و دیدنی را بوجود آورده است. گلفشان کنارک مهمترین گلفشان این منطقه است و به ناپگ موسوم است.

• چشمه شورعین: واقع در روستای سردهستان کهیر است.
• بندر ماهیگیری پزم تیاب: این بندر ماهیگیری دارای تعداد کمی لنج و قایق است . ساحل این بندر به شکل پلا‍‍ژ و ماسه ای است. تاکنون چندین گزارش از مشاهده نهنگ های عظیم الجثه از این منطقه مخابره شده است.
• بندر ماهیگیری پسابندر: پسابندر جنوبی ترین نقطه ایران است و در ایران نزدیکترین نقطه به استوا است! این بندر ماهیگیری فعال است و مستقیما به اقیانوس هند متصل است.
• بندر بریس: این بندر ماهیگیری در کنار صخره ای بلند قرار گرفته است. روستای بریس در بالای این صخره قرار دارد و از فراز آن می توان افق زیبایی از دریا دید.
• تالاب لیپار: در 15 کیلــــو متری شهر چابهار بعد ا‌‏‏‎ز روستای رمین در مسیر جاده‌ای ساحـلی گواتـر و در تنگه‌ای صخره‌های مشـرف به دره‌ای سبز و زیبا قرار دارد که از بالای آن روستــای لیــپار در میان سبزه زارها پیداست .در میان دو کوه که فاصــله چـــندانی با هم ندارند آب بندی ایجاد شده که آبــهای سـرگردان اطراف را در خود جمع نموده است و به آبگیــــری به طول 14 کیلومتر تبدیل شده است در این آبگیــر چشم نواز انواع بوته ها و درختچه ها از نوع گز و کلیر و چش با چشم انـدازی زیبا، منطقه‌ای بــکر با اکو سیستم خاصی را به وجود آورده است. پرندگانی چون چنگر، فلامینگو، کشیم، انواع حواصیـــــل، طاووس کن، باقرقره، تیهو، عقاب دشتی، خوتکا، منظره زایـــد الـوصفی را به وجـود آورده اند.
• انجیر معابد(لورـ لول) و به زبان محلی ها کرگ: درختانی بزرگ که در نوار ساحلی چابهار می رویند و در تمام اعضای آن شیره سـفیــــد رنــگی جریان دارد و از درختان تیره کائوچــــو بشمار می آیند، تاج این درخت بزرگ و پهـن و از انشـــعابات آن ریشه‌های نابجا می روید. پوست درخت صاف و خاکستری، برگهایش بیضی شــــکل ساده و درشــت است، میوه هایش نارنجی رنگ و به درشتی فندق و قابل خـــوردن است. عمـومـــا این درختـان دارای قدمتی بالای صد سال هستند و اکثرا در نزدیکی زیارتگاه ها قرار دارند یا قبلا زیارتگاه بوده اند، در حــال حاضر در روستاهای رمین، تیس کوپان، ماشی، لیپار، کوپان سر و … از این درخت ها وجود دارد.
• جنگل حرا، تیمر: در ناحیــــه ساحلی خلیـــج گواتر به ویژه در خور باهو و در نزدیکی محلی که رودخانه باهــو کلات به دریای عمان می ریزد، جنگلی بسیار زیبا و قابل توجه از گونه حرا پدیدار می‌گردد. حرا درختــــچه‌ای است که در مردابهای نواحی گرم کرانه‌های عربــستان، مصـــــر و جنــــــــوب ایــــــران از جمله شهـــــــرستان چابهار می روید. از مشخصات حرا این است که دانه اش بر روی درخــــت مادر رشد اولیه را طی کرده و سپس نهال جوان حاصل از درخت جدا شده و به مرداب می افتــــــد برگــهای حرا با دوام است و ظاهر بیضوی شکل و منتهی به یک خامه باریک می باشد، قسمت مورد اســـتفاده پوســته شاخه آن می باشد، در حال حــــاضر این جنـگل یکی از زیبـــــا ترین منظــــره‌هــــای مو جود در چابهار و منطقه گواتر می باشد .
• رودخانه باهو کلات: یکی از پر آبترین رودخانه‌های استان و عامل اصلی حیات و زندگی در جنوب بلوچستان بحساب مـــــی‌آید. این رودخانه آبهای مناطق وسیعی از صفحات جنوبی شهرستان ایرانشـــهر و شهرستان چابــــــهار را جمع آوری و به دریای عمان سرازیر میکند رودخانه باهوکلات در 90 کیلومتـــری شرق چابـــهـار به خلیج گواتر دریای عمان سرازیر میشود. این رودخانه بویژه به دلیل زیستگاه تمســـاح ایرانــی از نـظرگردشگری اهمیــت فراوانی دارد شرایـط و عوامل زیست محیطی در این رودخانه در مقایســه با سایـراکو سیستمهای آبی از ثبات و پایداری کمتری برخوردار است به طــوری که میتــوان گفــت در اینجــا زیستگاه آبی به نوعی با زیستگاه خاکی در هم آمیخته است. در مورد آبگیر های کم عمق و موقـــت درامتداد سرتاسر رودخانه‌های این منطقه نیز همین مطــالب صادق است در این زیستــگاه ها که گاه تاچندین ماه بدون آب باقی می ماند جانورانی که حیات آنها به آب وابسته است نیز به گونــه‌ای حــیرت انگیز خود را با شرایط محیطی وقف داده اند.
• تمساح پوزه کوتاه یا گاندو: تمساح (کروکو دیل) پوزه کوتاه برجسته ترین موجــود حیات وحش منطقه چابـــهار است که بطـــور طبیعی در این منطقه زندگی میکنند. زیستگاه اصلی این تمساح که به نام محلی گانـدو خوانده میشـــود حدود 380هزار هکتار مســاحت دارد که بخشـــی از آن در چابــهار و بخــش دیگر آن در شهرســتان ایرانشهر قرار دارد. بیشتر این تمساح ها در برکه‌های میان راســک و باهو کلات و باتلاقــهای دلــگان وکلانی متمرکــــز هستند و این تمســـاح تنـها تمســـاح ایـــران اســت که دارای ارزش ملی و بیـــن المللی است طول این جانور تا چهار مترو حدود نیمی از کل بدن آنرا دم قوی این حیـــوان تشــــــکیل می دهد. این خزندهبازماندهُ خزندگانی است که حدود 265 میلیون سال پیـــش می‌زیســــته‌اند و درطول 65 سال گذشته تغییرات اندکی یافته‌اند دارای پوزه‌ای پهن بـــــوده که طرفیـــن فـــک بالایی 19 دندان و طرفین فک پایینی 15 دندان دارد و در قسمت پشت سر و در ناحیــه گردن دو جفــت صفحـات شاخی بزرگ دیده می‌شود دارای پاهای کوتاه بوده و پنج انگشت منتـهی به ناخنـــهای بلنـــد در پاهـای جلوئی و چهار انگشت منتهی به ناخنهای کوتاه تر در پاهای عقبی دیده می‌شود، رنگ عمــومی بدنــش زیتونی تا قهوه‌ای بوده و شکمی بدون فلس و به رنگ سفید متمایل به زرد دارد. تمساح حیوانی بســـیارخجالتی، محتاط و ترسو است و به سختی می توان آن را مشاهده نمود. در این حال حیوانی باهــــــوش و زیرک است و به محض احساس خطر و با حضور مزاحم در آب فرو رفته و مخفی می شــود ولی برای تنفس باید سریعاٌ به سطح آب برگردد. غذایش را عموماٌ ماهیان، پرندگان و پســتانداران تشــکیل مـــی‌دهند و عموما شبها شکار می کند.
• کوههای بدلند (Bad-Land) یا مریخی: کوههای بدلند نیز یکی از منـاظر بدیع و سحرانگیزی هستند که به موازات ســـاحل از منطقــه کچــو تا طرفهای خلیج گواتر کشیده شده‌اند و از پدیده‌های ژئو مورفولوژی این ناحیه هستند .

 آثار باستانی:

• ویرانه های تیس کوپان: موقعیت جغرافیایی: بخش مر کزی ـ دهستان کمبل سلیمان ـ روستای تیسکوپان خصوصیات: آثاری از ویرانه های قدیمی در دره تیـسکوپان باقی است و این دره از دره تیـس بزرگتـــــر است.
• محوطه باستانی کنارک : موقعیت جغرافیایی: بخش کنارک ـ قسمت شمال غربی و جنوب شرقی کنارک خصوصیات: در محوطه شمـــال غربـــی ابزاری از دوران پارینه سنگی میانی بدســـت آمده که در یــک سطح صاف به صورت پراکنده پخش شده‌اند و شبیه ابزار شمال غربی ایران و ابــزار لادیزی می باشـنـــد و به آثار دوران پارینه سنگی شبیه هستند. در بخش جنوب شرقی ابزاری بدست آمده که در کنار آنــــــها مقداری سفال ساده و منقوش مربوط به هزاره چهارم و اوایل هزاره سوم قبل از میلاد دیده می‌شود.
• ویرانه های شهبازبند بر فراز کوه شهبازبند آثار حصاربند و پی بند های ساختمان و در بعضی از نقاط آثار شهر نشینی و خانه های مسکونی باقی مانده است. بنا بر بـاور بومی ها بر فراز این کوه بازهای شــکاری شــاه تربیــت مــی‌شده‌اند .
• فلعه تیس ( قلعه پرتغالیها) موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی، 5 کیلومتری شـمال غربی چابهار، روستای تیـس قدمت : دوران اسلامی شماره ثبت ملی :555 خصوصیات معماری: این قلعه به ابعاد 26×54 متر ساخته شده است. عرض ساختمان بر پهنــه‌ی دماغـــه‌ای که پانصد از آبخور دریا فاصله دارد در قسمت انتهای دماغـــه واقـــع اســت در قســـمت شـــمال شرقی درب ورودی اصلی قرار دارد و دارای چهار گوشواره خلفی که در پشت دیوارهای هشــتی واقــع شده اند. هر کدام از آنها خود یک اطاقی است که با پی های قطور ســاخته شـده انــد. و دارای ایوانـی است که با دو پله با حدود یک متر ارتـفاع از سطح حیاط قلعه بلنـدتر است، در ضلع شــمال شرقی آثـار اطاق هایی وجود دارند که اکنون خراب شده اند. و هر کدام دارای یک اطاق بزرگ تر مشــرف به ایـوان اختصاصی هستند. طرز ساخت بنا (اطاقها و ایوانها) شبـیه به کاروانسرای شاه عباسی بیستـون اســت کــه در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. در سه طرف حیاط حجــره هـا و اطاقــــهایی حجـره ها و اطاق های ضلع شمالی وجود دارند. در سمت ساحل دریای عمان آثار دو برج بــزرگ در طرفیـن دیده می‌شود. برج سمت راست که در جنوب قرار دارد به صورت یک اطاق با یک ایوان و یک شاه نشــــین است که بر روی هرمی مکعب مستطیل شکل پی سازی شده و یک برج با منار بر روی آن قرار گرفتـــــه و یک منار به ارتفاع 5/6متر باقی مانده است. مصالـــح بکار رفته در ســاخت قلعه، آجر، ســنگ و گچ می باشند و آثاروتزئینات از آجر و سنگ در اطراف گلدسته هــای باقی مــانده اند، ایــن منــاره بــرای دیدبانی به کار می رفته است. و چون بر همه خلیج دهانه تیس اشراف کافی دارد و در ضمـن از فاصلــه زیادی در دریا دیده می‌شود . سبک ساخت و نوع مصالح بکار رفته مناره و گوشواره به سبک ســـلجوقی می باشد. و تعمیرات بعدی که در اتاق ها و ایوانها انجام شده بیشتر سبک صفوی و سبک دوران قاجاریـه است و گوشه های حیاط قلعه آثاری از آب انبارها دیده می‌شود که از ســنگ و ســاروج و گچ ســاخته شده‌اند در بیــــرون دیوار بلند قلعه آثار چاهی وجود دارد که در سنگ صخره کــنده شده و لبــه چاه بااستفاده از سنگ و ساروج محکم شده است در قسمت سقف قلعه چوبهایــــی بکار رفته است که احتمالا از نقاط دیگر به این محل آورده شده اند. تزئینات دور منار آجر چینی شبیــه سبک تزئینــات منــارهای دوره سلجوقی می باشند اگر چه از بیــــن رفته‌اند ولی نقــش هایی به خط عربی و خط کوفی از اثــر برجستگیها و گودیها مشـــخص می‌شود اندازه اطاق ها معمولا 4×3 متر یا کمـــتر است که دور یــــا چهار طرف یک پهنه وسیع واقع شده‌اند . در کتاب باستانشناسی و تاریخ بلوچستان به نقل از سرتیپ مهدی خان مهــندس ایرانی آمده است: ((در تیس بسیار قلعه خوبی است و یک سمت بدنه قلعه وصل به دریاست، قدری ناتمامــی دارد کـــه بنُا و عمله در آن مشغول کارند. دیوار بزرگی از سمت دریا کشیده‌اند برای بار اندازی وغیـــره حصــن معتبری است واصل قلعه نو در روی تپه مرتفعی ساخته شده است .)) {سنه1282 هجری}(ش8)
• قلعه پیروز گت: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ5کیلومتری شمال غربی چابهار ـ روستای تیس.  قدمت: اشکانیان و ساسا نیان این قلعه بر فراز تپه ای در وسط دره تیس واقع است. ارتفـاع تپه از ارتفاع دو رشتـــه کوه اطراف تپـه بیشتر نیست. بلندی این محل تقریبا‏ّ 5/1 تا 4 برابر ارتفـــــاعات اطراف در محـــل روستــای تیس می باشد. تپه از تخته سنگ هایی از جنس رسوبی و آهکی تشکیل شده است. آثاری از زراعت و آبادانی در اطـراف تپـه پیروز گت دیده می‌شود راه ورود به تپه سخت و پر خطر است. در قسمت پایین تپه و در اطـــراف آن آثاری از دیوارهای سنگی بزرگ و قلوه سنگ و ساروج با قدمت خیلی زیاد دیده می‌شود. قســـمتهایی از دیوارها که باقی مانده‌اند ضخامتی 5/2 تا 4 متر و ارتفاع آن در بعضی نقاط به 12 متـر می رسد. بیــن دیوارهای اصلی اطراف تپه دیوارهایی با ضخامت کمـــتـر به موازات دیوار اصـــلی دیده میــشود که از یکدیگر 8 متر فاصله دارند و 200 متر طول دارند. بین دو دیوار آثاری از برجهای قلعه نمایان است و هر نقطه از تپه برای تاسیسات خاصی مانند کشیـــــک خانه، قراول خانه و حفاظت قلعه اختــصاص داشته است و تنها اثری که از آن به جا مانده است سنگ و دیوار شکسته، ملاط، ساروج، گچ، خــــرده های سفالی و پی های بنائی می باشند. علاوه بر این دیوارهای بزرگ وضخیـم قلعه اثـــر خندقــی بـه عـرض 3 متر و عمق متفاوت قبل از دیوار اصلی دیده می‌شود. در اطراف دژ آثاری از آب انبارها نــمایان اســت زیربنای قلعه حدود 800 متر، طول و عرض آن با توجه به وضع طبیعــی زمیـن متغیــر اســت و تقریبــاً بیضی شکل می باشد . آثاری از برجها در ضلع شمالی و جنوبی دیده می‌شود. در قسمت ضلع شمالی دو اطاق کـــوچــــک در اندازه های 3×2 متر به منظور دیدبانی روی یک گوشواره زمین مانند دو طبقه واقع شده اند و بلنـــــد ترین قسمت دژ و برج بر روی همین گوشواره است و بر اطراف اشراف دارد. در گوشـــه هـای شــرقی و غربی در مرکز حیاط قلعه آثاری از سکو های بلند که از سنگ تراشیده ســـاخته شــده انــد مشــــهود است و قسمت هایی که باقی مانده‌اند نماینگر محلی برای اجتماع، عبادت یا نشستن اهــل قلعــه در یـک مجلس بوده است. سنگ های بکار رفته در بنا ها غیر آهکی هستند که از نقاط دیگری به اینجـا آورده شــده‌اند زیرا جنس خود تپه آهکی و سیلیسی می باشد. این بنا با توجه به آثار باقی مـــانده مشــابه بنـا هــای دوره پارتی (اشکانی) است و نام پیروز ساسانی به این احتمال قوت می بخشد .
• قلعه بلوچ گت: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5 کیلو متری شمال غربی ـ روستای تیس. این قلعه بر بالای کوهی مرتفع قرار گرفته است آثار دیوار قلعه و یک برج دید بـــانی از آن بــــر جــای مانده است بقایای دو مقبره هرمی شکل برجسته که با سنگ و ساروج بنا گردیده‌اند و از نــــوع مقـــابـر اسلامی می باشند دیده می‌شود. همچنیـن آثاری از حصار و باروی قلعه در پیرامون محوطــــه اصلــــی و اطراف دژ فوقانی نیز باقی است، چندین چاه به منظور تامین آب مورد نیاز در صخره حفـــر شده انــد. در روی قلعه آب انبارهایی از سنگ و سا روج و گچ در درون صخره تعبیــه شـده است کـه بــا وســایل وابزاری آب مورد نیـــاز را از پای قلعه کشیده و به داخل آب انبارهای بالا رسانیده اند. این آب انبارهـــا در موقع ضروری آب مورد نیاز داخل قلعه را تأمین می کرده اند. ایــن قلعـــه دارای موقعیـــــت ممتــازی بوده که آب رسانی، دید کافی به دریا و دور بودن آن از دسترس مهاجمان از خصوصیــــات آن بوده اند.
• قلعه انو شیروان سنگان: موقعیت جغرافیایی: شهرستان چابهار ـ بخش دشتیاری ـدهستان باهو کلات ـ 2 کیلو متـــری روســـتای سنگان. قدمت: 300 سال. این قلعه در 2 کیلو متری روستای سنگان در دهستان باهو کلات بر فــراز کوهــی قــرار گرفتــه اســت ،نوشیروان خان از قوم گیچکی ساکن در گیچ حدود 311 سال پیـــش بـه بـاهــو کلات مـــهاجرت کـرده و قلعه را ساخته است .
• قلعه باتل: موقعیت جغرافیایی: شهرستان چابهار ـ دبستان پلان ـ روستای گتیگ. خصوصیات معماری : این قلعه بر روی تپه خاکی قرار دارد لایه های سنگ عظیمی بر روی تپه نـمـــایــان است که با فرسایش خاک زیر آنها خالی شده است، آثاری از قبیـل فسیـل حیوانــات و صدفـــهای دریایی در محل دیده می‌شود که بیانگر این است درسالیان کهن این ناحیه جزئی از دریا بوده اســت در قســـمت بالای کوه باقی مانده هایی از ظروف سفالی جلب نظر میکند، آثاری از برج و بارو ها دیـــده می شـود کــه بــه مرور زمان به کلی تخریب شده‌اند که تنها خرابه ای از آن باقی مانده است. در محل آثاری از یک چاه به قـطر یک متـــرو سی سانتیـــمتر و به شکل دایره در دل کوه کنده شده است
• پیل بند: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5 کیلو متری شمال غربی ـ روستای تیس بر روی رشته کوه فیل بند که در مقابل شهبــازبنـد واقع است، پس از ویرانه های شــهر ســنج کمیلی، آثار بارویی که چندین کیلومــتر طول دارد دره را از غــرب به شــرق در برگرفته وجود دارد ایــن دیــوار عظیم با سنگ گچ و ساروج ساخته شده است در خصوص وجه تسمیه آن مردمی محلی بر این بـــــاورند که بر فراز سطح نزدیک خط الراس این رشته کوه محل نگهداری فیل های شــاه بــوده و فیـــل بـانـان در آن جا فیل تربیت می کرده‌اند در حال حاضر در طول رشته کوه فیل بند آثار پــــــی ها، بند ها و حفــره ها و چاههایی وجود دارد که احتمال می رود شهر قدیمی تیس، تأسیسات ساختمانی، بازرگانی، شهری، انبارها و سراهای مشهورش در قسمت قدیمی و بر فراز ارتفاعات سراسری دره تیــس قرار داشـــته و دره تیس محل زراعت و دامنه آن محل دفن اموات بوده است.

گورستان های تاریخی:

• مقابر جنانی گچ: موقعیت جغرافیایی: شهرستان چابهار ـ بخش مرکزی ـ روستای تیس جنانی کچ در دامنه کوه پیـــل بند در جنــوب دره تیس واقع است .(جنانی کچ محلی اســت که بنــــا بر باور مردم محل سکونت جن ها بوده است ) مقــابر جنانی کچ در یک ســـرازیری ملایم قرار دارند ایـــن مقابر با مقابر سیراف بوشهر شبیه هستند. با این تفاوت که تعداد قبر ها کمتر و جهت آن ها تقــریباُ شمالی جنوبی یا شـمال شرقی جنوب غربی است. در میان قبر ها چند قبر ایستاده بچشم می خورد و یک مقبـــره پلکانی با سرپوش صندوقچه ای از سنگ وگچ بصورت نیمه سالم بدون لوحـــــه و تزئـــینات خـــارجی وجود دارد که به نظر می رسد از دوران اسلامی یا جدید باشـــد. و تقریبـــاً حدود 200 قبر کــــــهن درمحوطه قدیمی آن وجود دارد .
• محوطه باستانی دمب کوه: در حدود 90 کیلومتری شمال خاوری چابهار ـ در بخش دشتیاری در فاصــله 5/2 کیلومتـــری روستـــای بلور مچی در ناحیه باهوکلات قرار گرفته است . در این محوطه باســـــتانی حدود 4500 تا 5000 تدفین تخمیــــن زده می‌شود که این قبــــور به شکل اطاقکهایی به اندازه های 1×1 و 2×5/1 و 2×2 متر بنا گردیده‌اند .
• گورستان تپه نهادی: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی، 5کیلو متری چابهار ـ روستای تیس قدمت : قبل از اسلام ـ دوران اسلامی مشخصات : در دامنه کوه فیل بند ودر جنوب تیـس در یک زمین با شیــب ملایم قرار دارد، تعــــداد این قبرها زیاد نیست ولی سه مقبره در کنار هم قرار دارند که دو قبر بزرگ در دو طرف و یک قبـــر کوچــک در میان آنها واقع شده است. جهت آنها شمالی جنوبی و شیــب آنـها رو به شمـال است، بنا بر ایـــن سرمرده ها در جهت جنوبی ـ شمالی واقع می باشد هر سه قبر در سنگ کنــــده شده اند. احتمـــــالاُ ایــن مقابر متعلق به اعضای یک خانواده هستند که در یک حادثه از بین رفته انـــد چنیــن مقابری بصـــــورت خانوادگی و دسته جمعی در قبرستانهای کارتار در لبنان دیده شده است .
• گورستان قدیمی دشتیاری: موقعیت جغرافیایی: شهرستان چابهار ـ بخش دشتیاری قدمت : پیش از تاریخ دوره آهن کا وشگر : اشتین در 1932 میلادی خصوصیات : قبور شناسایی شده در این منطقه دارای نوعی سفال خشن قرمز یا خـــــــودی با روکش سفید هستند که بعضی از آنها آثاری از قبیل مانده های غذا و یا آثار سنگی و فلزی دیگر مشاهده شــــده است و تعداد این قبور به 3000 قبر می رسد .
• غارهای بان مسیتی تیس : موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5 کیلو متری شمال غربی ـ روستای تیس در دامنه کوه شهبازبند. یک غار طبیعی و دو غار مصنوعی در کنار هم قرار دارند مجمـــوعه این غارهــــا را مردم محل بنام بان مسیتی می شناسند. غار اول طبیعی و بصورت نیم دایــره اســـت و با استفــــاده از روش تراشکاری داخل غار و دهانهً آن توسعه پیدا کرده است یک مقبره کوچک از گچ به صـــــــورت دوسطح افقی که بر روی یکدیگر قرار دارند وفاقد آثاری از قبیل سنگ نوشته، خط و لوحه در عمـــــق یک متر از سطح غار دیده می‌شود که در گرد آن یک فضای کوچک وجود دارد. از سطح غار تا مقبــــــره به اندازه یک پله گودی دارد. مکعبی از سنگ و گچ بر فراز مقبره ساخته شده که زیر بنای یک گنبــــــــــدکوچک است بدنه های اطراف این مکعب را با گچ برنگ سفید در آورده انــــــد در ورودی مقبره رو بــه دره تیس و به موازات دهانه ورودی غار واقع شده است. سطح مقبره در اندازه 8/0×1/3×8/1 متر اســــت برروی دیواره های مکعب مقبره گچکاری و با جوهر قرمز و بنفش خطوط و علاماتی نقش گردیــــــده که شبیه به خط گجراتی و هندی هستند. طول و عرض غار 180×240 متر و ارتفاع آن نیز 240 مــتر اســـت یک غار مصنوعی سمت راست غار طبیعی به فاصله هفت قدم قرار دارد که آثار تراش به خوبــــــی در آن آشکار است. دهانه آن هشتاد سانتیمتر ارتفاع دارد و سقف آن کوتاه است و اکنون به علـــــت خرابـــــی یک آدم متوسط به زحمت در آن بطور خمیده می تواند بایستد و در انتها مسدود است و احتمــــــال دارد حفره ها یا روزنه هایی طبیعی یا مصنوعی در قسمت انحناء خلفی کوه این غار را با غار ســـوم وصـــــل کرده باشد یا به چاه های زیر زمینی که محلی برای دفن اموت در معابد قدیمی است برساند و ســـــکویی که از سنگ وگچ ساخته شده است دیده می‌شود که دهانه ورودی آن 80 ســانتیمتر و ســــقفی کوتــــاه دارد. به فاصله 50 متر در سمت چپ غار اصلی، غار سوم که طول دهانه قوسی آن حــــدود 20 مـــــتر است قرار دارد ظاهرا این غار ها جزو یک واحد تاسیساتی ساختمانی بوده و به منزلــه هجـــــره هــــا و توقفگاههای معبد یا پرستشگاهی بوده و در سطح زمین تا ورود به دهانه غار، پلکانی وجــود داشــــــته که آثار آن باقی است .
• گودانگریز یا گودال انگلیس: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5 کیلومتری شمال غربی ـ روستای تیس در دامنه کوه فیل بند در جنوب دره تیس قرار دارد. مــــردم بومـــــی نقل می کنند که در اواخــــر دوره قاجاریه و در اوایل دوره پهلوی انگلیسیها به کمک تعداد کثیری از کارگران بــلوچ در این محـــل اقـــدام به حفاری نموده و مقادیری سفال، اشیاء برنزی، آهنی و سنگی پیدا کرده و غارت نموده‌اند .
• مقبره سید غلام رسول موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5کیلومتری شمال غربی چابهار. قدمت : 465 ه. ق مقبره ای با دیواره های سفید رنگ به سبک معماری هندی که دروازه ورودی آن در ضلع غربی بنــا واقــع گردیده است پس از درب ورودی صحن بزرگ حیاط مشاهده می‌شود امام زاده در ضلع غربی حیــــــاط واقع گردیده است. بر پیشانی ورودی بنا تزئینات نقاشی الوان با طرحهای نقوش سـتـــاره های مشــــبک وجود دارد. ظاهرا نمای دور تا دور داخل ساختمان دارای نقاشیهای جالبی بوده است کلمـات لا اله الا الله، یا محمد و یا علی و … نقاشی از گل در دیوارها جلب توجه می کند و فرم آن طوری است کــه نشــــان می دهد این اثر در روزگار سلجوقی احداث شده و در دوره صفویه نیز طرح هــای نقاشی بــا اصــالـــت خاصی بر روی دیوارها تعبیه گردیده است. مقابل آرامگاه صفحه ای به ارتفاع یک مــــــتر و چـــهار پله قرار دارد که بر روی آن مقبره واقع شده است. در قسمت شرقی صفحه آرامگاه (مقبره) یک پیشــــــخوان باسقف تیر های چوبی و حصیری و چند ستون چوبی است. که با پنج پله به حیــــاط متـــصل می‌شود. پیشخوان قدمت چندانی ندارد، ساقه گنبد استوانه ای است و سقف گنبد از درون با گچ سفیـــد شـــــده و بنا کاملاُ یک بنای خاص ایرانی و از معماری سلجوقی الهام گرفته است. مقبره در میــــان بنــا واقــــع گردیده و بر روی آن یک صندوقچه و بالای آن یک جعبه چوبین با تزئینات مختلف هندســی قــرار دارد، قبرستان در جانب شرق بنا قرار دارد. شرح زندگی سید غلامرسول در خصوص شرح حال ایشان روایات مختلفی نقل شده که به آن ها اشاره می‌شود : نام اصلی ایشـــــــان سید نا محمد و مردی صالح، شیعه مذهب بوده و در گذ شته مورد توجه مسلمانان هنـــــدی بوده و ایــن توجه باعث شده که بنا در دوره های بعدی تحت تاثیر معماری هندی قرار گیرد طبـــــق روایات سیـــدنا محمد مسلمان هند بوده است و در سفری به چابهار تصمیم داشته که زن چابهاری اختیـــار کنـــــد برای تدارک چنین منظوری مشغول می‌شود. اما در شب عروسی دچار کسالت می گردد بطوریکه در بســــــتر مرگ می افتد و چون مورد توجه مردم بوده و در دم مرگ به آن ها وصیــت می کنـد که پـــس از مــرگ سوگواری نکنند و در عوض مدت 10 شبانه روز بر سر قبرش شادی کنند تا روحش شاد شود . این مراسم هر ساله از 15 ذی القاعده به مدت 10 روز بر پا می گردد و در این مراســـم عــده زیـــادی از اهالی چابهار و مناطق همجوار شرکت می کردند (در حال حاضر چنین مراسمی بر گزار نمیشود ) . در مراسم جشن و پای کوبی مردم چابهار و خصوصا بومیان آفریقایی (سیاهپوســتان) در صبــــــــح روز اول و دوم حیاط آرامگاه به وسیله زنان جارو زده می‌شود و مرد ها با لباس پاکیزه به فراهم کردن بســــاط جشن می پرداختند، و هنگامی که آفتاب طلوع می کرد ساز و دهل می نواختنـــــد، قــــوالان پاکستـــانی، رقاصان هنـــدی و خوانندگان سیاه و مهمان نوازان بلوچ به هر طریقی در این شادی خدمت میـــکردند و این مراسم به مدت 10 روز در 3 نوبت صبح، عصر و شامگاه اجرا می شد. زنان مسن به داخل آرامگاه میرفتند تا شفا دردمندان و نیــات دیگران را بخواهند در حالی کـــه در ایـــن زمان مردان در بیرون محوطه پیشخوان به ساز و دهل مشغول بودنــــد و چنــــد زن جوان به رقصیـــدن می پرداختند و زنان مسن در داخل حـــرم به دعا مشغول می شدند وشفـــــا می یافتند و پس از10 روز حــرم را ترک میکردند. تا سال دیگر در مراسم جشن عروسی سیدغلامرسول شرکت کنند. و در کتاب فرهنگ مردم بلوچ نوشته عبدالله ناصری آمده است : ((در مورد صاحب مزار دو عقیده وجود دارد یکی آنکه معتقدند این مزار از آن عارف وارستـــه و مـــــرد حقی است به نام سید عبدالرسول و این زیارتگاه مردم شیعه چابهار است و افراد غیــــــر شــــیعه هم از شیعه های این سرزمین پیروی می کنند. بعضی دیگر عقیده دارند این مزار یک (لــوطی) اســـت مطـــرب های دوره گرد را لوطی می نامند . ولی گویند صاحب این مقبره شب عروسیش فوت نموده و هر ســــاله معتـــــقدیـــن به او در ســالروز مرگش که در روز آخر ماه ذی القاعده به مدت 7 روز با ساز و دهل و آوازخوانــــی و رقـــــــص و پای کوبی میکنند. این مراسم به دو جهت انجام میشود. یکی این که لوطی فوت شده چون عمـــــــرش را به مطربی و شاد کردن مردم گذرانده وصیت کرده که بعد از مرگش نیز در کنــار مــــزارش رقــــص و پای کوبی و در حقیقت مراسم شادی بر پا شود. و خواسته است تأثیر وجود خود را در شــــادمانی مــــــردم بعد از مرگش نیز حفظ کند. دیگر اینکه این شخص که در شب عروسیش فوت کرده بسیار مجـــــرب و مورد توجه افراد طائفه اش بوده و چون عروسی نافرجامی داشـــــته و حســـرت بــگور بــــرده است. دوستدارانش هر ساله در سالروز مرگش برای او جشن عروسـی می گیــــرنـــد و یاد عروســـی او را زنده می دارند. البته چون پیروان صاحب مزار شیعه مذهب هستند در ماه محرم نیـز مراسم ســـوگواری و روضه خوانی در این مقبره بر پا می شود .
• قدم گاه خضر موقعیت جغرافیایی : شهرستان چابهار ـ بخش مرکزی ـ جنوب غربی چابهار در جنوب غربی چابهار در محلی بنام سپوزه واقع گردیده است. خواجه خضر از مشایخ مورد احـــــترام بومیها بوده و وی مقبره ای ندارد زیرا مردم بر این باورند که او زنده و پاسدار لنج ها و قایقهایــــــشان مــــی باشــــد درقدیم مراسم خاصی در این قدمگاه بر پا می شد، مردم قربانی و یا خرما و حلوا به مکان مورد نظـــــــر و در بین افراد تقسیم می کردند .
• ساختمان قدیمی تلگرافخانه چابهار : موقعیت جغرافیایی : شهرستان چابهار ـ بخش مرکزی ـ خیابان مولوی این ساختمان در سال 1281 ه. ق به وسیله انگلیسها ساخته شده است از قدیمـــی ترین ساختمـــان های سنگی موجود در شهر چابهار است که به منظور رونق دریا نوردی، تجارت و ایجاد ارتبــــاط با هنـــد ، گواتر، چابهار، جاسک، بندر عباس توسط مجریان خط تلگراف انگلیــــس در دو طبقه ســـــاخته شده است .
• چاه باستانی پلان : موقعیت جغرافیایی : شهرستان چابهار ـ بخش پلان ـ روستای پلان قدمت : دوره هخامنشی (سلطنت کوروش) خصوصیات : چاه باستانی روستای پلان با آجر ساخته شده است .
• چاه باستانی تیس کوپان: موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ دهستان کمبل سلیمان ـ روستای تیس کوپان خصوصیات : این چاه در ارتفاعات شرقی ـ غریی تیس کوپان قرار دارد که در کوه تراشیـــده شــــــــده است و به شکل مربع در اندازه های 5/1 در 5/1 متر احداث شده است .
• سد های تیس : موقعیت جغرافیایی: بخش مرکزی ـ 5 کیلومتری شمال غربی ـ روستای تیس. مشخصات : سدهای تیس در دو طرف دماغه قراردارند که قلعه تیس بر روی آن واقع اســــت آثار ایــــن سد ها به ارتفاع 20 سانتیمتر باقی است و در ساخت آنها از سنگهای تراشیده شده و سنگهای دریایی تیــــز و بلند ملات ساروج استفاده شده است تقریباُ این سد ها هشت متر ارتفاع داشته‌اند که 6/4 متـــــــر آن به مرور زمان در زیر ماسه های ساحلی مدفون شده است. انتهای یکی از آنها به کوه پیل بند و دیگـــــری به کوه شهباز بند منتهی می شده که به عنوان مانعی از هدر رفتن آب شیرین ناشی از باران جلوگیری مــــــی‌کرده‌اند.

   موقعیت اقتصادی

براساس پیش بینی محققان سازمان ملل در زمینه حمل و نقل بین المللی، حدود نیمی از حمل ونقل جهان میان خاور دور با سایر نقاط دنیا انجام می‌شود. از مجموع ۳کریدور حمل ونقل جهانی که کارشناسان سازمان ملل برای این امر پیش بینی کرده اند، ۲ کریدور ازایران می‌گذرد و چابهار نقطه عبور جنوبی‌ترین کریدور شرقی–غربی جهان خواهد بود. این کریدور از «دروازه ابریشم» درچین آغاز می‌شود و قلب اقتصاد این کشور یعنی استان کانتون را تغذیه کرده و به سرزمین آسیای جنوب شرقی می‌پیوندد و پس از طی این مسیر وارد هندوستان شده و با پوشش مهم‌ترین شهرهای این ناحیه مانند کلکته، ناکپور، جایپور، حصیرآباد، کراچی و بن قاسم به چابهار می‌رسد.

• فاصله چابهار با بنادر و شهرهای جهان

الف- فاصله دریایی بندر چابهار با بعضی از بنادر مهم جهان

بمبئی ۷۶۸ مایل دریایی

پوسان ۵۶۴۵ مایل دریایی

سیدنی ۶۶۵۵ مایل دریایی

لندن ۵۶۸۶ مایل دریایی

شانگهای ۵۳۷۹ مایل دریایی

مسقط ۱۵۱ مایل دریایی

هنگ کنگ ۴۶۰۲ مایل دریایی

هامبورگ ۶۰۰۱ مایل دریایی

یوکوهاما ۷۰۰ مایل دریایی

شارجه ۳۷۵ مایل دریایی

کیپ تاون ۳۰۰۰ مایل دریایی

کویت ۸۹۵ مایل دریایی

دبی ۳۶۴ مایل دریایی

کراچی ۳۶۰ مایل دریایی

ب- مسافت از دیگر نقاط به منطقه آزاد چابهار

تهران ۲۲۸۶ کیلومتر

زاهدان ۷۳۱ کیلومتر

مرز افغانستان ۹۰۰ کیلومتر

مشهد ۱۶۴۷ کیلومتر

کراچی ۷۰۰ کیلومتر

عشق آباد ۱۹۱۹ کیلومتر

دوشنبه ۲۹۵۷ کیلومتر

تاشکند ۳۴۰۶ کیلومتر

بیشکک ۳۸۹۲ کیلومتر

آلماتا ۴۲۱۶ کیلومتر

• بندر چابهار

در سال ۱۳۵۲ طرح جامع تاسیس بندر چابهار مطرح و قراردادهای مربوطه با پیمانکاران منعقد شد. پس از انقلاب اسلامی به دلیل کمبود منابع مالی ، بخشی از طرح به تعویق افتاد و بخشی از طرح شامل اسکله نصب سریع و موج شکن به اتمام رسید. بندر شهید بهشتی به عنوان بندر اصلی چابهار در سال ۱۳۶۱ با توجه به جنگ عراق و ایران و با تاکید دولت بر لزوم داشتن بندر در خارج از تنگه هرمز و خلیج فارس احداث گردید. بندر شهید کلانتری نیز باتکمیل چهار پست اسکله فلزی در سال ۱۳۶۲ عملاً به بهره برداری رسید. با راه اندازی اسکله ۵ بندر شهید کلانتری و اسکله ۵ بندر شهید بهشتی در سالهای گذشته، در حال حاضر بندر چابهار ظرفیت پهلودهی کشتی‌ها با آبخور ۱۲٫۵ متر را دارد.

• منطقه آزاد چابهار

منطقه آزاد چابهار با مساحت ۱۴ هزار هکتار در منتهی الیه جنوب شرقی ایران در ۲۵درجه و ۲۰ دقیقه عرض شمالی و ۶۰ درجه و ۲۷ دقیقه طول شرقی در شرق خلیج چابهار و در کنار آبهای دریای عمان قرار دارد. این منطقه به‌وسیله شبکه حمل و نقل زمینی و هوایی از شمال به کشورهای آسیایی میانه و افغانستان، از شرق به پاکستان و از جنوب به اقیانوس هند اتصال می‌یابد. دسترسی مستقیم به آبهای آزاد و قرارداشتن در خارج از خلیج فارس و همینطور عدم آسیب پذیری در مواقع بروز بحران، موقعیت استراتژیکی را برای ایجاد یک گذرگاه ارتباطی بین کشورهای آسیابی میانه و سایر کشورهای جهان فراهم آورده است.

خوراک:

• بتوماش: از ترکیب برنج و ماش می باشد. ابتدا ماش را سرخ کرده و با آسیای دستی آسیاب کرده و ماش، برنج و آب را مخلوط می کنند
• شودوده: خرما سرخ کرده با کنجد و بادام
• ماشینگ: سوپ ماش
• کیش: مغز درخت خرما که شیرین و سفید است
• دلک: برنج کوبیده شده که با آب به صورت شل تهیه می شود.
• ناروش: خورشت که اغلب با خورشت ماهی و خورشت مرغ مصرف می شود.
• بریانی: شبیه استانبولی که با مرغ و ماهی و ادویه فراوان است.
• انباغ: مرغ و شنبلیله
• شیلانچ: کشک خورد شده به همراه آب و روغن داغ
• تباهگ: گوشت گوسفند خشک شده که به آن آب انار و نمک هم زده اند. به همراه برنج خورده می شود.

نوشته چابهار در یک نگاه اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.

گروه فرهنگ، هستی پود فروش – 46 سال پیش در روز 13 مرداد ماه سال 1337 ایران به دلیل تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی عراق و برخی دیگر از کشورهای عربی و انگلیس اعتراض خود را به دولت جدید عراق به رهبری قاسم که با یک کودتای نظامی بر سر کار آمده بود و تمایل به حرکت های آزادی خواهانه مصر به رهبری جمال عبدالناصر داشت، اعلام کرد.
خلیج فارس نامی است به جای مانده از کهن ترین منابع، زیرا که از سده های قبل از میلاد سر بر آورده است، و با پارس و فارس – نام سرزمین ملت ایران – گره خورده است.
خلیج فارس، دریای کم عمق و نیمه بسته ای است با مساحت حدود 240 هزار کیلومتر مربع که در جنوب غربی قاره آسیا و در جنوب ایران قرار دارد.
زمین شناسان معتقدند که در حدود پانصد هزار سال پیش، صورت اولیه خلیج فارس در کنار دشت های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. قدمت خلیج فارس با همین نام چندان دیرینه است که عده ای معتقدند: -خلیج فارس گهواره تمدن عالم یا مبدا پیرائی نوع بشر است. ساکنان باستانی این منطقه، نخستین انسان هایی بودند که روش دریانوردی را آموخته و کشتی اختراع کرده و خاور و باختر را به یکدیگر پیوند داده اند. اما دریانوردی ایرانیان در خلیج فارس، قریب پانصد سال قبل از میلاد مسیح و در دوران سلطنت داریوش اول آغاز شد. داریوش بزرگ،‌ نخستین ناوگان دریایی جهان را به وجود آورد. کشتی های او طول رودخانه سند را تا سواحل اقیانوس هند و دریای عمان و خلیج فارس پیمودند، و سپس شبه جزیره عربستان را دور زده و تا انتهای دریای سرخ و بحر احمر کنونی رسیدند. او برای نخستین بار در محل کنونی کانال سوئز فرمان کندن ترعه ای را داد و کشتی هایش از طریق همین ترعه به دریای مدیترانه راه یافتند. در کتیبه ای که در محل این کانال به دست آمده نوشته شده است: -من پارسی هستم. از پارس مصر را گشودم. من فرمان کندن این ترعه را داده ام از رودی که از مصر روان است به دریایی که از پارس آید پس این جوی کنده شد چنان که فرمان داده ام و ناوها آیند از مصر از این آبراه به پارس چنان که خواست من بود.»
داریوش در این کتیبه از خلیج فارس به نام دریایی که از پارس می آید نام برده است و این نخستین مدرک تاریخی است که درباره خلیج فارس موجود است.
اولین بار یونانی ها بودند که این خلیج را -پرسیکوس سینوس یا «سینوس پرسیکوس که همان خلیج فارس است، نامیده اند. از آنجا که این نام برای اولین بار در منابع درست و معتبر تاریخی که غیر ایرانیان نوشته اند آمده است، هیچ گونه شائبه نژادی در وضع آن وجود ندارد. چنان که یونانیان بودند که نخستین بار، سرزمین ایران را نیز -پارسه و -پرسپولیس یعنی شهر یا کشور پارسیان نامیدند. استرابن جغرافیدان قرن اول میلادی نیز به کرات در کتاب خود از خلیج فارس نام برده است. وی محل سکونت اعراب را بین دریای سرخ و خلیج فارس عنوان می کند. همچنین -فلاریوس آریانوس مورخ دیگر یونانی در کتاب تاریخ سفرهای جنگی اسکندر از این خلیج به نام -پرسیکون کیت- که چیزی جز خلیج فارس، نیست نام می برد.
البته جست و جو در سفرنامه ها یا کتاب های تاریخی بر حجم سندهای خدشه ناپذیری که خلیج فارس را -خلیج فارس- گفته اند، می افزاید. این منطقه آبی همواره برای ایرانیان که صاحب حکومت مقتدر بوده اند و امپراطوری آنها در قرن های متوالی بسیار گسترده بود هم از نظر اقتصادی و هم از نظر نظامی اهمیت خارق العاده ای داشت. آنها از این طریق می توانستند با کشتی های خود به دریای بزرگ دسترسی پیدا کنند و به هدف های اقتصادی و نظامی دست یابند.
آثار عرب زبان نیز بهترین و غنی ترین منابعی هستند که برای شناسایی و توجیه کیفیت تسمیه این دریا می تواند در این بررسی مورد استفاده قرار گیرد. در این منابع و آثار از دریای فارس و چگونگی آن بیش از آثار فرهنگی موجود در هر زبان دیگری گفت و گو شده است. تمام کسانی که نسبت به متون دوره اسلامی شناختی حداقل داشته باشند با نام مسعود ابن بطوطه، حمدالله مستوفی، یاقوت حموی، حمزه اصفهانی، ناصرخسرو قبادیانی، ابوریحان بیرونی، ابن بلخی ودیگرانی که اکثر آنان کتاب های خود را به زبان عربی نیز نوشته اند، آشنا هستند. گذشته از متقدمان نامبرده می توان از نویسندگان عرب متاخر نیز نام برد که در آثار خود از نام -خلیج فارس- بدون کم و کاست یاد کرده اند.

نوشته خلیج فارس اولین بار در کانون گردشگران جوان ایران پدیدار شد.